มิลินทปัญหา

มิลินทปัญหาปกรณ์ (บาลี: มิลินฺทปญฺหปกรณํ), นาคเสนภิกษุสูตร (สันสกฤต: นาคเสนภิกฺษุสูตร; จีน: 那先比丘經) หรือ ปัญหาพระยามิลินท์ เป็นปกรณ์ทางศาสนาพุทธช่วง 100 ปีก่อนคริสต์ศักราชจนถึงคริสต์ศักราช 200 อ้างถึงบทบันทึกการสนทนาระหว่างพระนาคเสน (บาลี: นาคเสน) นักบวชทางพุทธศาสนา กับพระยามิลินท์ (บาลี: มิลินฺท) หรือพระเจ้าเมนันเดอร์ที่ 1 แห่งแบ็กเตรีย กษัตริย์ชาวโยนก (คือชาวกรีก) ผู้ครองกรุงสาคละ (บาลี: สาคลา; สันสกฤต: สากลา; ปัจจุบันคือเมืองซีอัลโกต ประเทศปากีสถาน) โดยเนื้อหาจะกล่าวถึงการปุจฉาวิสัชนาเกี่ยวกับปัญหาหลักธรรมต่าง ๆ ตั้งแต่หลักธรรมพื้นฐานไปจนถึงหลักธรรมชั้นสูงคือการบรรลุนิพพาน ผู้อ่านสามารถเข้าใจหลักธรรมทางพุทธศาสนาได้โดยง่าย

มิลินทปัญหา ได้รับการยกย่องอย่างมากในประเทศพม่า โดยถูกรวมไว้ในพระไตรปิฎกภาษาบาลีหมวดขุททกนิกาย ส่วนฉบับย่อถูกรวมไว้ในพระคัมภีร์ของนิกายมหายานฉบับภาษาจีน ในประเทศไทยเพิ่งมีการแปล มิลินทปัญหา จากภาษาสิงหลเป็นไทยครั้งแรกในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยไม่ปรากฏนามผู้แปล

ในเอกสารฉบับจีน โดยเฉพาะพระไตรปิฎกมหายานฉบับไทโช ชินชู ไดโซเคียวมี นาคเสนภิกษุสูตร หรือ น่าซิงปี้คิวเก็ง (จีน: 那先比丘經; ญี่ปุ่น: 那先比丘経（なせんびくきょう）) ซึ่งเนื้อหาสอดคล้องกับสามกัณฑ์แรกของมิลินทปัญหกัณฑ์ ถูกแปลในยุคราชวงศ์จิ้นตะวันออก ราว ค.ศ. 317–420 โดยไม่ปรากฏนามผู้แปล

ประวัติ

พระยามิลินท์ขณะมีพระราชปุจฉาต่อพระนาคเสน

ประวัติการแต่งมิลินทปัญหาถือว่าสลับซับซ้อนยิ่งนัก นักวิชาการโดยทั่วไปยอมรับว่า ปกรณ์นี้เป็นงานประกอบที่เพิ่มเติมเข้ามาเรื่อย ๆ ตลอดช่วงเวลาที่ผ่านมา เนื่องจากมีข้อสังเกตว่า นาคเสนภิกษุสูตร ของฝ่ายมหายานมีขนาดสั้นกว่ามาก

สองกัณฑ์แรกของปกรณ์นี้เชื่อว่าประพันธ์ขึ้นระหว่าง 100 ปีก่อน ค.ศ. ถึง ค.ศ. 200 ในตอนแรก ปกรณ์นี้อาจประพันธ์เป็นภาษาสันสกฤตหรือภาษาปรากฤต โดยอ็อสคาร์ ฟ็อน ฮินือเบอร์ สันนิษฐานโดยอ้างอิงจาก นาคเสนภิกษุสูตร ของฝ่ายมหายาน รวมถึงแนวคิดเฉพาะบางประการภายในปกรณ์ว่าภาษาดั้งเดิมของปกรณ์นี้อาจเป็นภาษาคันธารี อย่างไรก็ตาม นอกเหนือจากฉบับภาษาบาลีของศรีลังกา และฉบับคัดลอกอื่น ๆ ก็ไม่พบสำเนาฉบับอื่นใดอีก

ปกรณ์บาลีที่เป็นลายลักษณ์อักษรที่เก่าแก่ที่สุดได้รับการคัดลอกใน ค.ศ. 1495 ซึ่งจากการอ้างอิงภายในตัวผลงานเองนั้น พบว่าส่วนสำคัญของข้อความได้สูญหายไป ทำให้มิลินทปัญหาเป็นตำราภาษาบาลีเพียงเล่มเดียวที่ทราบกันว่าได้รับการถ่ายทอดมาในสภาพที่ไม่สมบูรณ์

มีการกล่าวถึงมิลินทปัญหาใน จารึกใหญ่แห่งนครวัด (เขมร: សិលាចារឹកសម័យកណ្ដាលនៅអង្គរรหัส: khm เลื่อนระดับเป็นรหัส: km ; K.301) ซึ่งสลักในปี ค.ศ. 1701 บนกำแพงนครวัดในประเทศกัมพูชา

ปกรณ์นี้รวมอยู่ในพระไตรปิฎกบาลีมรัมมรัฏฐ์ หรือฉบับพม่า ทั้งแบบใบลานฉบับปัญจมสังคีติ และแบบพิมพ์ฉบับฉัฏฐสังคีติ โดยจัดเป็น "ขุททกนิกาย มิลินทปัญหา" ส่วนในประเทศไทยได้จัดไว้เป็นธัมมวินยสังเขปปกรณ์วิเสส

โธมัส ริส เดวิดส์ ผู้ก่อตั้งสมาคมบาลีปกรณ์ กล่าวว่านี่คืองานเขียนร้อยแก้วภารตะที่ยิ่งใหญ่ที่สุด โดยกล่าวว่า

"[T]he 'Questions of Milinda' is undoubtedly the masterpiece of Indian prose, and indeed is the best book of its class, from a literary point of view, that had then been produced in any country."

" 'มิลินทปัญหา' เป็นผลงานชิ้นเอกของร้อยแก้วภารตะอย่างไม่ต้องสงสัย และเป็นหนังสือที่ดีที่สุดในประเภทเดียวกันจากมุมมองทางวรรณกรรมที่เคยผลิตขึ้นในประเทศใด ๆ ในเวลานั้น"

อย่างไรก็ตาม โมริทซ์ วินเทอร์นิทซ์ ยืนยันว่าสิ่งนี้เป็นจริงเฉพาะในส่วนแรก ๆ เท่านั้น

เนื้อหา

มิลินทปัญหาปกรณ์มีเนื้อหาแบ่งออกเป็นกัณฑ์ต่าง ๆ ดังนี้

กัณฑ์ที่ 1: กัณฑ์บุพพโยค

กัณฑ์บุพพโยค (บาลี: ปุพฺพโยคกณฺฑ) เป็นกัณฑ์ที่ว่าด้วยบุพกรรมของพระเจ้ามิลินท์กับพระนาคเสน

1. ประณามคาถา เป็นบทไหว้ครู หรือคำนมัสการพระรัตนตรัยซึ่งรจนาโดยพระติปิฎกจุฬาภยเถระ
2. อารัมภกถา (บาลี: อารมฺภกถา) กล่าวถึงพุทธพยากรณ์ในวันปรินิพพาน และกล่าวถึงเนื้อหาภายในมิลินทปัญหา
3. พาหิรกถา (บาลี: พาหิรกถา) ว่าด้วยเรื่องภายนอก ประกอบด้วย
   1. ปุพพปโยคกถา (บาลี: ปุพฺพปโยคกถา) ว่าด้วยเรื่องกรรมในชาติปางก่อนของพระยามิลินท์และพระนาคเสน
   2. วัญจนปัญหา (บาลี: วญฺจนปญฺห) ว่าด้วยพระยามิลินท์เสด็จไปหาพระนาคเสน

กัณฑ์ที่ 2: กันฑ์มิลินทปัญหา

กัณฑ์มิลินทปัญหา (บาลี: มิลินฺทปญฺหกณฺฑ) เป็นกัณฑ์ที่ว่าด้วยปัญหาเงื่อนเดียว แบ่งออกเป็น 7 วรรค ดังนี้

วรรคที่ 1: มหาวรรค

ปฐมวรรคของกันฑ์มิลินทปัญหา คือ มหาวรรค (บาลี: มหาวคฺค) เป็นวรรคว่าด้วยความยิ่งใหญ่แห่งหมวดธรรมบางอย่าง มีทั้งสิ้น 15 คำรบ ได้แก่

1. ปัญญัตติปัญหา (บาลี: ปญฺญตฺติปญฺห) หรือ นามปัญหา (บาลี: นามปญฺห) คำถามเกี่ยวกับการบัญญัติหรือชื่อ
2. วัสสคณนปัญหา (บาลี: วสฺสคณนปญฺห) คำถามเกี่ยวกับการนับพรรษา
3. วีมังสนปัญหา (บาลี: วีมํสนปญฺห) หรือ เถรัสสติกขปฏิภาณปัญหา (บาลี: เถรสฺสติกฺขปฏิภาณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับการพิจารณาไตร่ตรอง กล่าวคือ ถามลองปัญญา
4. อนันตกายปัญหา (บาลี: อนนฺตกายปญฺห) คำถามของอนันตกายอำมาตย์
5. ปัพพัชชปัญหา (บาลี: ปพฺพชฺชปญฺห) คำถามเกี่ยวกับการบรรพชา
6. ปฏิสนธิปัญหา (บาลี: ปฏิสนฺธิปญฺห) คำถามเกี่ยวกับการปฏิสนธิ คือการเกิด
7. โยนิโสมนสิการปัญหา (บาลี: โยนิโสมนสิการปญฺห) คำถามเกี่ยวกับโยนิโสมนสิการ
8. มนสิการลักขณปัญหา (บาลี: มนสิการลกฺขณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับลักษณะของมนสิการ
9. สีลลักขณปัญหา (บาลี: สีลลกฺขณปญฺห) หรือ สีลปติฏฐายลักขณปัญหา (บาลี: สีลปฺปติฏฺฐายลกฺขณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับลักษณะของศีล
10. สัทธาลักขณปัญหา (บาลี: สทฺธาลกฺขณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับลักษณะของศรัทธา ได้แก่
    1. สัมปสาทนลักขณสัทธาปัญหา (บาลี: สมฺปสาทนลกฺขณสทฺธาปญฺห) คำถามเกี่ยวกับศรัทธาอันมีปสาทะ (ความเลื่อมใส) ชอบ เป็นลักษณะ
    2. สัมปักขันทนลักขณสัทธาปัญหา (บาลี: สมฺปกฺขนฺทนลกฺขณสทฺธาปญฺห) คำถามเกี่ยวกับศรัทธาอันมีมีความทําให้แล่นไปด้วยดีเป็นลักษณะ
11. วีริยลักขณปัญหา (บาลี: วีริยลกฺขณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับลักษณะของวิริยะหรือความเพียร
12. สติลักขณปัญหา (บาลี: สติลกฺขณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับลักษณะของสติ
13. สมาธิลักขณปัญหา (บาลี: สมาธิลกฺขณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับลักษณะของสมาธิ
14. ปัญญาลักขณปัญหา (บาลี: ปญฺญาลกฺขณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับลักษณะของปัญญา
15. นานาธัมมานัง เอกกิจจอภินิปผาทนปัญหา (บาลี: นานาธมฺมานํ เอกกิจฺจอภินิปฺผาทนปญฺห) หรือ นานาเอกกิจจกรณปัญหา (บาลี: นานาเอกฺกิจฺจกรณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับธรรมทั้งหลายต่าง ๆ กันให้สําเร็จกิจอย่างเดียวกัน

วรรคที่ 2: อัทธานวรรค

ทุติยวรรคของกันฑ์มิลินทปัญหา คือ อัทธานวรรค (บาลี: อทฺธานวคฺค) เป็นวรรคว่าด้วยกาลนาน มีทั้งสิ้น 9 คำรบ ได้แก่

1. ธัมมสันตติปัญหา (บาลี: ธมฺมสนฺตติปญฺห) คำถามเกี่ยวกับความสืบต่อแห่งธรรม
2. นัปปฏิสันธิคหณปัญหา (บาลี: นปฺปฏิสนฺธิคหนปญฺห) คำถามเกี่ยวกับผู้ไม่เกิดอีก
3. ญาณปัญญาปัญหา (บาลี: ญาณปญฺญาปญฺห) หรือ ปัญญานิรุชฌนปัญหา (บาลี: ปญฺญานิรุชฺฌนปญฺห) คำถามเกี่ยวกับญาณและปัญญา คือถามถึงที่ดับแห่งปัญญา
4. ปฏิสันทหนปุคคลเวทิยนปัญหา (บาลี: ปฏิสนฺทหนปุคฺคลเวทิยนปญฺห) หรือ ปรินิพพานปัญหา (บาลี: ปรินิพฺพานปญฺห) คำถามเกี่ยวกับการเสวยเวทนาของบุคคลผู้ที่ไม่เกิดอีก
5. สุขเวทนาปัญหา (บาลี: สุขเวทนาปญฺห) คำถามเกี่ยวกับสุขเวทนา
6. นามรูปเอกัตตนานัตตปัญหา (บาลี: นามรูปเอกตฺตนานตฺตปญฺห) คำถามเกี่ยวกับความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน หรือความเป็นคนละอย่างกันแห่งนามรูป
7. เถรปฏิสันทหนาปฏิสันทหนปัญหา (บาลี: เถรปฏิสนฺทหนาปฏิสนฺทหนปญฺห) หรือ ปุนปฏิสันธิคหณปัญหา (บาลี: ปุนปฏิสนฺธิคหณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับการเกิดอีกหรือไม่เกิดอีกแล้วของพระเถระคือพระนาคเสน
8. นามรูปปฏิสันทหนปัญหา (บาลี: นามรูปปฏิสนฺทหนปญฺห) คำถามเกี่ยวกับการเกิดของนามรูป
9. อัทธานปัญหา (บาลี: อทฺธานปญฺห) หรือ ทีฆมัทธาน (บาลี: ทิฆมทฺธานปญฺห) คำถามเกี่ยวกับกาลนานยืดยาว

วรรคที่ 3: วิจารวรรค

ตติยวรรคของกันฑ์มิลินทปัญหา คือ วิจารวรรค (บาลี: วิจารวคฺค) เป็นวรรคว่าด้วยวิจาร คือความตรอง, การพิจารณาอารมณ์, หรือการตามฟั้นอารมณ์ มีทั้งสิ้น 14 คำรบ ได้แก่

1. อัทธานมูลปัญหา (บาลี: อทฺธานมูลปญฺห) คำถามเกี่ยวกับมูลเหตุแห่งกาลทั้งสาม
2. ปุริมโกฏิปัญหา (บาลี: ปุริมโกฏิปญฺห) คำถามเกี่ยวกับที่สุดเบื้องต้นแห่งสังสาระ
3. โกฏิปัญญายนปัญหา (บาลี: โกฏิปญฺญายนปญฺห) คำถามเกี่ยวกับความปรากฏแห่งที่สุดเบื้องต้น
4. สังขารชายมานปัญหา (บาลี: สงฺขารชายมานปญฺห) คำถามเกี่ยวกับความเกิดขึ้นแห่งสังขาร
5. ภวันตสังขารชายมานปัญหา (บาลี: ภวนฺตสงฺขารชายมานปญฺห หรือแยกสมาสเป็น ภวนฺตานํ สงฺขารานํ ชายมานปญฺห) คำถามเกี่ยวกับสิ่งที่มีอยู่เกิดเป็นสังขารทั้งหลาย
6. เวทคูปัญหา (บาลี: เวทคูปญฺห) คำถามเกี่ยวกับเวทคู คือผู้ถึงเวทย์
7. จักขุวิญญาณมโนวิญญาณปัญหา (บาลี: จกฺขุวิญฺญาณมโนวิญฺญาณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับวิญญาณ มีจักขุวิญญาณ (ความรู้อารมณ์ทางตา) และมโนวิญญาณ (ความรู้อารมณ์ทางใจ) เป็นอาทิ
8. ผัสสลักขณปัญหา (บาลี: ผสฺสลกฺขณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับลักษณะของผัสสะ
9. เวทนาลักขณปัญหา (บาลี: เวทนาลกฺขณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับลักษณะของเวทนา
10. สัญญาลักขณปัญหา (บาลี: สญฺญาลกฺขณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับลักษณะของสัญญา
11. เจตนาลักขณปัญหา (บาลี: เจตนาลกฺขณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับลักษณะของเจตนา
12. วิญญาณลักขณปัญหา (บาลี: วิญฺญาณลกฺขณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับลักษณะของวิญญาณ
13. วิตักกลักขณปัญหา (บาลี: วิตกฺกลกฺขณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับลักษณะของวิตก (ความตรึก, ตริ, การยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ หรือปักจิตลงสู่อารมณ์)
14. วิจารลักขณปัญหา (บาลี: วิจารลกฺขณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับลักษณะของวิจาร

วรรคที่ 4: นิพพานวรรค

จตุถวรรคของกันฑ์มิลินทปัญหา คือ นิพพานวรรค (บาลี: นิพฺพานวคฺค) เป็นวรรคว่าด้วยนิพพาน มีทั้งสิ้น 10 คำรบ ได้แก่

1. ผัสสาทิวินิพภุชนปัญหา (บาลี: ผสฺสาทิวินิพฺภุชนปญฺห) คำถามเกี่ยวกับการแยกแยะธรรม มีผัสสะเป็นอาทิ
2. เอกโตภาวคตปัญหา (บาลี: เอกโตภาวคตปญฺห) คำถามเกี่ยวกับสิ่งที่มีภาวะอย่างเดียวกัน
3. ปัญจายตนกัมมนิพพัตตปัญหา (บาลี: ปญฺจายตนกมฺมนิพฺพตฺตปญฺห) คำถามเกี่ยวกับอายตนะ ๕ เป็นสิ่งที่บังเกิดแต่กรรม
4. กัมมนานากรณปัญหา (บาลี: กมฺมนานากรณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับเหตุต่าง ๆ กันแห่งกรรม
5. ปฏิกัจเจววายามกรณปัญหา (บาลี: ปฏิกจฺเจววายามกรณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับสาเหตุที่ควรให้รีบทำเสียก่อน
6. เนรยิกัคคิอุณหภาวปัญหา (บาลี: เนรยิกคฺคิอุณฺหภาวปญฺห) หรือ ปกติอัคคิโต นิรยัคคีนัง อุณหาการปัญหา (บาลี: ปกติอคฺคิโต นิรยคฺคินํ อุณหาการปญฺห) คำถามเกี่ยวกับความร้อนระหว่างไฟปรกติกับไฟในนิรยภูมิ
7. ปถวิสันธารกปัญหา (บาลี: ปถวิสนฺธารกปญฺห) คำถามเกี่ยวกับเครื่องรองรับแผ่นดิน
8. นิโรธนิพพานปัญหา (บาลี: นิโรธนิพฺพานปญฺห) คำถามเกี่ยวกับนิโรธเป็นนิพพาน
9. นิพพานลภนปัญหา (บาลี: นิพฺพานลภนปญฺห) คำถามเกี่ยวกับการได้นิพพาน
10. นิพพานสุขชานนปัญหา (บาลี: นิพฺพานสุขชานนปญฺห) คำถามเกี่ยวกับการรู้ว่าด้วยนิพพานเป็นสุข

วรรคที่ 5: พุทธวรรค

ปัญจมวรรคของกันฑ์มิลินทปัญหา คือ พุทธวรรค (บาลี: พุทฺธวคฺค) เป็นวรรคว่าด้วยพระพุทธเจ้า มีทั้งสิ้น 10 คำรบ ได้แก่

1. พุทธัสสะ อัตถินัตถิภาวปัญหา (บาลี: พุทฺธสฺส อตฺถินตฺถิภาวปญฺห) คำถามเกี่ยวกับความมีและความไม่มีแห่งพระพุทธเจ้า
2. พุทธัสสะ อนุตตรภาวปัญหา (บาลี: พุทฺธสฺส อนุตฺตรภาวปญฺห) คำถามเกี่ยวกับพระพุทธเจ้าเป็นผู้ที่หาใครยิ่งกว่ามิได้
3. พุทธัสสะ อนุตตรภาวชานนปัญหา (บาลี: พุทฺธสฺส อนุตฺตรภาวชานนปญฺห) คำถามเกี่ยวกับการรู้ว่าพระพุทธเจ้าเป็นผู้ที่หาใครยิ่งกว่ามิได้
4. ธัมมทิฏฐปัญหา (บาลี: ธมฺมทิฏฺฐปญฺห) คำถามเกี่ยวกับการเห็นธรรม
5. อสังกมนปฏิสันทหนปัญหา (บาลี: อสงฺกมนปฏิสนฺทหนปญฺห) หรือ นจสังกมติปฏิสันธหนปัญหา (บาลี: นจสงฺกมติปฏิสนฺธหนปญฺห) คำถามเกี่ยวกับความไม่ก้าวย่างไปแห่งผู้จะเกิด
6. เวทคูปัญหา (บาลี: เวทคูปญฺห) คำถามเกี่ยวกับเวทคู
7. อัญญกายสังกมนปัญหา (บาลี: อญฺญกายสงฺกมนปญฺห) หรือ อิมัมหา กายา อัญญัง กายัง สังกมนปัญหา (บาลี: อิมมฺหา กายา อญฺญํ กายํ สงฺกมนปญฺห) คำถามเกี่ยวกับการเคลื่อนจากกายนี้สู่กายอื่น
8. กัมมผลอัตถิภาวปัญหา (บาลี: กมฺมผลอตฺถิภาวปญฺห) คำถามเกี่ยวกับภาวะที่กรรมมีผล
9. อุปปัชชติชานนปัญหา (บาลี: อุปฺปชฺชติชานนปญฺห) คำถามเกี่ยวกับสัตว์ผู้จะอุบัติย่อมรู้ตัวว่าจะอุบัติได้หรือไม่
10. พุทธนิทัสสนปัญหา (บาลี: พุทฺธนิทสฺสนปญฺห) คำถามเกี่ยวกับพระพุทธเจ้ามีจริงหรือไม่

วรรคที่ 6: สติวรรค

ฉัฏฐวรรคของกันฑ์มิลินทปัญหา คือ สติวรรค (บาลี: สติวคฺค) เป็นวรรคว่าด้วยสติ มีทั้งสิ้น 11 คำรบ ได้แก่

1. กายปิยายนปัญหา (บาลี: กายปิยายนปญฺห) คำถามเกี่ยวกับความประพฤติดุจว่าร่างกายเป็นที่รัก
2. สัพพัญญูภาวปัญหา (บาลี: สพฺพญฺญูภาวปญฺห) หรือ สัมปิตตกาลปัญหา (บาลี: สมฺปิตฺตกาลปญฺห) คำถามเกี่ยวกับว่าในเมื่อพระพุทธเจ้าทรงเป็นสัพพัญญู แล้วเหตุใดพระองค์จึงไม่บัญญัติสิกขาบทไว้ล่วงหน้า
3. ทวัตติงสมหาปุริสลักขณปัญหา (บาลี: ทวตฺติํสมหาปุริสลกฺขณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ
4. ภควโต พรหมจารีปัญหา (บาลี: ภควโต พฺรหฺมจาริปญฺห) คำถามเกี่ยวกับความเป็นพรหมจารีของพระผู้มีพระภาคเจ้า
5. ภควโต อุปสัมปทาปัญหา (บาลี: ภควโต อุปสมฺปทาปญฺห) คำถามเกี่ยวกับการอุปสมบทของพระผู้มีพระภาคเจ้า
6. อัสสุเภสัชชาเภสัชชปัญหา (บาลี: อสฺสุเภสชฺชาเภสชฺชปญฺห) คำถามเกี่ยวกับนํ้าตาของคนร้องไห้สองคน คือ (1) คนที่ร้องไห้เพราะมารดาเสียชีวิต (บาลี: มาตริ มตาย โรทติ) กับ (2) คนที่ร้องไห้เพราะมีความปีติด้วยฝักใฝ่ในธรรม (บาลี: ธมฺมเปเมน โรทติ) นั้น น้ำตาของคนไหนจัดเป็นเภสัช และของคนไหนไม่จัดเป็นเภสัช
7. สราควีตราคนานากรณปัญหา (บาลี: สราควีตราคนานากรณปญฺห) หรือ รสปฏิสังเวทีปัญหา (บาลี: รสปฏิสงฺเวทีปญฺห) คำถามเกี่ยวกับความแตกต่างระหว่างบุคคลสองจำพวกคือ สราคะ (ผู้มีราคะ) กับ วีตราคะ (ผู้ปราศจากราคะ)
8. ปัญญาปติฏฐานปัญหา (บาลี: ปญฺญาปติฏฺฐานปญฺห) คำถามเกี่ยวกับที่ตั้งแห่งปัญญา
9. สังสารปัญหา (บาลี: สํสารปญฺห) คำถามเกี่ยวกับสังสารวัฏ
10. จิรกตสรณปัญหา (บาลี: จิรกตสรณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับเหตุที่ให้ระลึกถึงสิ่งที่ล่วงแล้วได้
11. อภิชานันตสติปัญหา (บาลี: อภิชานนฺตสติปญฺห) คำถามเกี่ยวกับสติพอเกิดขึ้นมาก็รู้ทันที

วรรคที่ 7: อรูปธัมมววัตถานวรรค

สัตตมวรรคของกันฑ์มิลินทปัญหา คือ อรูปธัมมววัตถานวรรค (บาลี: อรูปธมฺมววตฺถานวคฺค) เป็นวรรคว่าด้วยการกำหนดอรูปธรรม มีทั้งสิ้น 19 คำรบ ได้แก่

1. สติอุปปัชชนปัญหา (บาลี: สติอุปฺปชฺชนปญฺห) หรือ สติอาการปัญหา (บาลี: สติอาการปญฺห) คำถามเกี่ยวกับการเกิดขึ้นของสติโดยอาการ 17 ประการ
2. พุทธคุณสติปฏิลาภปัญหา (บาลี: พุทฺธคุณสติปฏิลาภปญฺห) หรือ วัสสสตปัญหา (บาลี: วสฺสสตปญฺห) คำถามเกี่ยวกับเหตุการณ์ "บุคคลใดทําแต่อกุศลไปตลอดร้อยปี แต่ในเวลาใกล้ตาย กลับได้สติระลึกถึงพระพุทธคุณ บุคคลนั้น พึงได้เกิดในหมู่เทวดาทั้งหลาย" และ "บุคคลพึงเกิดขึ้นในนรกได้ เพราะปาณาติบาตที่ได้ทําไว้แล้วครั้งเดียว"
3. ทุกขัปปหานวายมปัญหา (บาลี: ทุกฺขปฺปหานวายมปญฺห) คำถามเกี่ยวกับความพยายามเพื่อละทุกข์ในกาลทั้งสาม
4. พรหมโลกปัญหา (บาลี: พฺรหฺมโลกปญฺห) คำถามเกี่ยวกับระยะทางไปพรหมโลก
5. ทวินนัง โลกุปปันนานัง สมกภาวปัญหา (บาลี: ทฺวินฺนํ โลกุปฺปนฺนานํ สมกภาวปญฺห) หรือ พรหมโลกกัสมิรปัญหา (บาลี: พฺรหฺมโลกกสฺมิรปญฺห) คำถามเกี่ยวกับภาวะที่บุคคล ๒ คนตายในเมืองเดียวกัน คนหนึ่งไปอุบัติในพรหมโลก อีกคนไปอุบัติในเมืองกัศมีร์ ทั้งสองคนใช้เวลาไปอุบัติเท่ากันหรือไม่
6. ปรโลกคตนีลปีตาทิวัณณคตปัญหา (บาลี: ปรโลกคตนีลปิตาทิวณฺณคตปญฺห) คำถามเกี่ยวกับวรรณะสัณฐานของผู้ไปเกิดในโลกอื่น
7. มาตุกุจฉิปฏิสันธิปัญหา (บาลี: มาตุกุจฺฉิปฏิสนฺธิปญฺห) คำถามเกี่ยวกับการถือกำเนิดในครรภ์มารดา
8. สัตตโพชฌังคปัญหา (บาลี: สตฺตโพชฺฌงฺคปญฺห) คำถามเกี่ยวกับองค์แห่งโพชฌงค์ ๗
9. ปาปปุญญานัง อัปปานัปปภาวปัญหา (บาลี: ปาปปุญฺญานํ อปฺปานปฺปภาวปญฺห) หรือ ปาปปุญญพหุตรปัญหา (บาลี: ปาปปุญฺญพหุตรปญฺห) คำถามเกี่ยวกับบาปและบุญ สิ่งไหนมีกำลังแรงกว่ากัน
10. ชานันตาชานันตปาปกรณปัญหา (บาลี: ชานนฺตาชานนฺตปาปกรณปญฺห) คำถามเกี่ยวกับการทําบาปแห่งบุคคลผู้รู้อยู่และผู้ที่ไม่รู้อยู่
11. อุตตรกุรุกาทิคมนปัญหา (บาลี: อุตฺตรกุรุกาทิคมนปญฺห) คำถามเกี่ยวกับการไปสู่อุตตรกุรุทวีปเป็นต้น
12. ทีฆัฏฐิกปัญหา (บาลี: ทีฆฏฺฐิกปญฺห) คำถามเกี่ยวกับโครงกระดูกที่ยาวถึง 100 โยชน์ก็มีได้จริงหรือไม่
13. อัสสาสปัสสาสนิโรธปัญหา (บาลี: อสฺสาสปสฺสาสนิโรธปญฺห) คำถามเกี่ยวกับการดับลมอัสสาสะ คือลมหายใจเข้า และปัสสาสะ คือลมหายใจออก
14. สมุททปัญหา (บาลี: สมุทฺทปญฺห) คำถามเกี่ยวกับทำไมถึงเรียก "ทะเล" ว่า "ทะเล" และทำไมทะเลจึงเค็ม
15. สุขุมัจเฉทนปัญหา (บาลี: สุขุมจฺเฉทนปญฺห) คำถามเกี่ยวกับการที่บุคคลสามารถที่จะตัดสิ่งที่ละเอียดกว่าทุกสิ่งได้หรือไม่
16. ปัญญาวิเสสปัญหา (บาลี: ปญฺญาวิเสสปญฺห) คำถามเกี่ยวกับความวิเศษแห่งปัญญา
17. วิญญาณนานัตถปัญหา (บาลี: วิญฺญาณนานตฺถปญฺห) หรือ วิญญาณาทีนัง นานัตถภาวปัญหา (บาลี: วิญฺญาณาทีนํ นานตฺถภาวปญฺห) คำถามเกี่ยวกับความต่างกันแห่งธรรม มีวิญญาณเป็นต้น
18. อรูปธัมมววัตถานทุกกรปัญหา (บาลี: อรูปธมฺมววตฺถานทุกฺกรปญฺห) คำถามเกี่ยวกับการกําหนดแยกแยะนามธรรมทั้งหลายของพระพุทธเจ้าเป็นสิ่งกระทําได้ยาก
19. ทุกกรปัญหา (บาลี: ทุกฺกรปญฺห) พระเจ้ามิลินท์ทรงเลื่อมใสได้ปวารณาพระนาคเสน

กัณฑ์ที่ 3: กันฑ์ลักขณปัญหา

กัณฑ์ลักขณปัญหา (บาลี: ลกฺขณปญฺหกณฺฑ) เป็นกัณฑ์ที่ว่าด้วยปัญหาลักษณะแห่งธรรมต่าง ๆ แบ่งออกเป็น 7 คำรบ

กัณฑ์ที่ 4: กันฑ์เมณฑกปัญหา

กัณฑ์เมณฑกปัญหา (บาลี: เมณฺฑกปญฺหกณฺฑ) เป็นกัณฑ์ที่ว่าด้วยปัญหาสองเงื่อน แบ่งออกเป็น 8 วรรค

กัณฑ์ที่ 5: กันฑ์อนุมานปัญหา

กัณฑ์อนุมานปัญหา (บาลี: อนุมานปญฺหกณฺฑ) เป็นกัณฑ์ที่ว่าด้วยปัญหาที่รู้โดยการอนุมาน แบ่งออกเป็น 2 คำรบ

กัณฑ์ที่ 6: กันฑ์โอปัมมกถาปัญหา

กัณฑ์โอปัมมกถาปัญหา (บาลี: โอปมฺมกถาปญฺหกณฺฑ) เป็นกัณฑ์ที่ว่าด้วยปัญหาที่พึงทราบด้วยการอุปมา แบ่งออกเป็น 7 วรรค

บรรณานุกรม

• Kelly, John (2005), Milindapañha: The Questions of King Milinda (excepts) (ภาษาอังกฤษ), Access to Insight
• Rhys Davids, Thomas (1894), The questions of King Milinda, Part 2 (ภาษาอังกฤษ), The Clarendon press
• ธิติพงศ์ อุตฺตมปญฺโญ, พระมหา (ธันวาคม 2020), มิลินทปัญหาปกรณ์แปล เล่ม ๑ (PDF) (ภาษาไทย และ บาลี), กรุงเทพฯ: ประยูรสาส์นไทย การพิมพ์, ISBN 978-6165770934, สืบค้นเมื่อ 2026-02-14{{citation}}: CS1 maint: date and year (ลิงก์)
• ธิติพงศ์ อุตฺตมปญฺโญ, พระมหา (ธันวาคม 2020), มิลินทปัญหาปกรณ์แปล เล่ม ๒ (PDF) (ภาษาไทย และ บาลี), กรุงเทพฯ: ประยูรสาส์นไทย การพิมพ์, ISBN 978-6165770927, สืบค้นเมื่อ 2026-03-11{{citation}}: CS1 maint: date and year (ลิงก์)
• von Hinüber, Oskar (2000), A handbook of Pāli literature (ภาษาอังกฤษ), Berlin [u.a.]: de Gruyter, ISBN 9783110167382
• Winternitz, Moriz (1920). "Geschichte der indischen Litteratur". Die buddhistische Litteratur und die heiligen Texte der Jainas (ภาษาเยอรมัน). Vol. 2. Leipzig: C.F. Amelang.