ยศข้าราชการทหารและพลเรือนของสยาม

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี

ยศข้าราชการ ในที่นี้จะกล่าวถึง ยศสำหรับข้าราชการทหารและพลเรือนของสยามในสมัยรัชกาลที่ 5 ถึงสมัยรัชกาลที่ 7 ช่วงก่อนการเปลี่ยนแปลงการปครองใน พ.ศ. 2475 โดยเริ่มมีการพระราชทานครั้งแรกในปี พ.ศ. 2417 สำหรับทหาร และ พ.ศ. 2442 สำหรับพลเรือน จนกระทั่งยกเลิกบรรดาศักดิ์และยศข้าราชการพลเรือน ข้าราชการในราชสำนัก ในปี พ.ศ.2485

สมัยแรกเริ่ม (พ.ศ. 2417 - พ.ศ. 2431)[แก้]

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเครื่องแบบเต็มยศนายทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ ยศคอลอเนล (ก่อนปี พ.ศ. 2431)

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีการออกพระราชบัญญัติเกี่ยวกับยศทหารตามอย่างตะวันตก ซึ่งในเวลานั้นมีเพียงยศทหารบกเท่านั้น จะเป็นคำทับศัพท์อย่างเดิม

ลำดับที่ ทหารบก
1 คอลอเนล

(Colonel)

2 ลุตเตอร์แนนท์-คอลอเนล

(Lieutenant colonel)

3 เมเจอร์

(Major)

4 กัปตัน

(Captain)

5 ลุตเตอร์แนนท์

(Lieutenant)

6 ซับ-ลุตเตอร์แนนท์

(Sub-Lieutenant)

7 เมเจอร์ซายันต์

(Major sergeant)

8 ซายันต์

(Sergeant)

9 คอร์พอรัล

(Corporal)

10 แลนซ์คอพอรัล

(Lance corporal)

11 ไปร์เวต

(Private)

การแต่งเครื่องหมายยศจะติดที่คอเสื้อ โดยใช้เครื่องหมายจักรเป็นการบอกชั้นยศ และมีการเปลี่ยนเครื่องแบบเป็นติดอินทรธนูราวปี พ.ศ. 2431

สมัยแห่งอินทรธนู (พ.ศ. 2431 - รัชกาลที่ 6)[แก้]

ในสมัยนี้มีการปฏิรูปกองทัพให้มีขนาดเพิ่มมากขึ้น กำเนิดกรมทหารเรือ มีการเปลี่ยนคำทับศัพท์ยศทหารให้เป็นภาษาไทย และมีการกำหนดยศข้าราชพลเรือนและราชสำนักขึ้นในปี พ.ศ. 2442 ซึ่งข้าราชการในราชสำนักมีเพียงมหาดเล็กเท่านั้น

ลำดับที่ ทหารบก ทหารเรือ พลเรือน มหาดเล็ก
1 นายทัพ นายทัพเรือ - -
2 นายพลเอก นายพลเรือเอก ข้าราชการพลเรือนชั้นที่ 1 ระดับเอก จางวางมหาดเล็ก
3 นายพลโท นายพลเรือโท ข้าราชการพลเรือนชั้นที่ 1 ระดับโท -
4 นายพลตรี นายพลเรือตรี ข้าราชการพลเรือนชั้นที่ 1 ระดับตรี -
5 นายพันเอก นายนาวาเอก ข้าราชการพลเรือนชั้นที่ 2 ระดับเอก หัวหมื่นมหาดเล็ก
6 นายพันโท นายนาวาโท ข้าราชการพลเรือนชั้นที่ 2 ระดับโท รองหัวหมื่น
7 นายพันตรี นายนาวาตรี ข้าราชการพลเรือนชั้นที่ 2 ระดับตรี จ่ามหาดเล็ก
8 นายร้อยเอก นายเรือเอก ข้าราชการพลเรือนชั้นที่ 3 ระดับเอก หุ้มแพรมหาดเล็ก
9 นายร้อยโท นายเรือโท ข้าราชการพลเรือนชั้นที่ 3 ระดับโท -
10 นายร้อยตรี นายเรือตรี ข้าราชการพลเรือนชั้นที่ 3 ระดับตรี มหาดเล็กวิเศษ
11 นายดาบ - - -
12 จ่านายสิบ พันจ่า - พันจ่าเด็กชา
13 สิบเอก จ่าเอก - จ่าเด็กชา
14 สิบโท จ่าโท - -
15 สิบตรี จ่าตรี - -
16 พลทหาร พลทหารเรือ - เด็กชา

1.การแต่งเครื่องแบบทหารให้ติดอินทรธนูโดยให้จักรเรียงตรง ต่อมามีการประกาศใช้พระราชกำหนดเครื่องแต่งตัวทหารราบราว พ.ศ. 2442 จึงมีการเปลี่ยนการเรียงจักรหมายยศให้เรียงตรงปลายบ่าและคอเสื้อแทน

2.ข้าราชการพลเรือนติดอินทรธนูตามบ่า

3.ยศมหาดเล็กจะตามหลังบรรดาศักดิ์

4.ข้าราชการในราชสำนักจะติดอินทรธนูรูปสามเหลี่ยมหน้าจั่ว

5.ยศนายทัพกับนายทัพเรือ เป็นยศสำหรับพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ภายหลังเปลี่ยนเป็นจอมพลและจอมพลเรือในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว

สมัยแห่งชั้นยศและจุดสิ้นสุด (สมัยรัชกาลที่ 6 - พ.ศ. 2485)[แก้]

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ากฤษดาภินิหาร กรมพระนเรศร์วรฤทธิ์ทรงเครื่องแบบปกติยศมหาเสวกเอก แผงพระศอสีดำ ลายปักดิ้นทอง พร้อมดาราสีทองบอกชั้นยศ

ในยุคสมัยนี้เป็นสมัยที่มีการกำหนดชั้นยศมากที่สุด รวมถึงแบ่งย่อยยศข้าราชการในราชสำนักออกเป็นหลายชั้น และใช้ไปจนถึงการยกเลิกบรรดาศักดิ์และยศข้าราชการพลเรือน พ.ศ. 2485 รวมถึงการเปลี่ยนคำว่านายทัพให้เป็นจอมพล นายทัพเรือให้เป็นจอมพลเรือในกองทัพเรือ

เจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) ติดอินทรธนูมหาอำมาตย์นายกในเครื่องแบบเต็มยศขาว อินทรธนูเป็นลายปักดิ้นทองทั้งแผ่นรูปช่อชัยพฤกษ์ พื้นอินทรธนูสีดำ พร้อมเครื่องหมายจักรด้ามสอดกับตรีสีเงินไขว้กัน (จักรี)
ลำดับที่ ทหารบก ทหารเรือ ตำรวจ พลเรือน กระทรวงวัง
และกรมขึ้น
กรมพระ
ตำรวจหลวง
รักษาพระองค์
กรมมหาดเล็ก กองเสือป่า/กองลูกเสือ
1 จอมพล

(Field marshal)

จอมพลเรือ

(Admiral of the Fleet)

- มหาอำมาตย์นายก

(Prime minister)

- - - -
2 นายพลเอก

(General)

นายพลเรือเอก

(Admiral)

นายพลตำรวจเอก

(Police general)

มหาอำมาตย์เอก

(Minister)

มหาเสวกเอก

(Lord steward)

พระตำรวจเอก

(Lord high constable)

จางวางเอก

(Lord great chamberlain)

-
3 นายพลโท

(Lieutenant general)

นายพลเรือโท

(Vice admiral)

นายพลตำรวจโท

(Police lieutenant general)

มหาอำมาตย์โท

(Secretariat)

มหาเสวกโท

(Steward)

พระตำรวจโท

(Chief of palace guard)

จางวางโท

(Lord chamberlain)

-
4 นายพลตรี

(Major general)

นายพลเรือตรี

(Rear admiral)

นายพลตำรวจตรี

(Police major general)

มหาอำมาตย์ตรี

(Chancellor)

มหาเสวกตรี

(Keeper)

พระตำรวจตรี

(Deputy chief of palace guard)

จางวางตรี

(Vice chamberlain)

-
5 - นายพลเรือจัตวา

(Commodore)

- - - - - นายกองใหญ่/นายพลเสือป่า

(Captain general)

6 นายพันเอก

(Colonel)

นายนาวาเอก

(Captain)

นายพันตำรวจเอก

(Police colonel)

อำมาตย์เอก

(Director)

เสวกเอก

(Master of the Household)

ขุนตำรวจเอก

(Director of palace guard)

หัวหมื่น

(Page director)

นายกองเอก

(Wild Tiger colonel)

7 นายพันโท

(Lieutenant colonel)

นายนาวาโท

(Commander)

นายพันตำรวจโท

(Police lieutenant colonel)

อำมาตย์โท

(Governor)

เสวกโท

(Deputy master)

ขุนตำรวจโท

(Deputy director of palace guard)

รองหัวหมื่น

(Deputy page director)

นายกองโท

(Wild Tiger lieutenant colonel)

8 นายพันตรี

(Major)

นายนาวาตรี

(Lieutenant commander)

นายพันตำรวจตรี

(Police major)

อำมาตย์ตรี

(Chief)

เสวกตรี

(Treasurer)

ขุนตำรวจตรี

(Palace guard)

จ่า

(Comptroller)

นายกองตรี

(Wild Tiger major)

9 นายร้อยเอก

(Captain)

นายเรือเอก

(Lieutenant)

นายร้อยตำรวจเอก

(Police captain)

รองอำมาตย์เอก

(Prefect)

รองเสวกเอก

(Administrator)

นายตำรวจเอก

(Chief of bodyguard)

หุ้มแพร

(Clapper)

นายหมวดเอก

(Wild Tiger captain)

10 นายร้อยโท

(Lieutenant)

นายเรือโท

(Sub-lieutenant)

นายร้อยตำรวจโท

(Police lieutenant)

รองอำมาตย์โท

(Assistant)

รองเสวกโท

(Files officer)

นายตำรวจโท

(Deputy chief of bodyguard)

รองหุ้มแพร

(Vice clapper)

นายหมวดโท

(Wild Tiger lieutenant)

11 นายร้อยตรี

(Second lieutenant)

นายเรือตรี

(Ensign)

นายร้อยตำรวจตรี

(Police second lieutenant)

รองอำมาตย์ตรี

(Deputy assistant)

รองเสวกตรี

(Service officer)

นายตำรวจตรี

(Bodyguard)

มหาดเล็กวิเศษ

(Royal page)

นายหมวดตรี

(Wild Tiger second lieutenant)

12 ว่าที่นายร้อยตรี

(Acting second lieutenant)

ว่าที่นายเรือตรี

(Acting ensign)

ว่าที่นายร้อยตำรวจตรี

(Acting police second lieutenant)

ว่าที่รองอำมาตย์ตรี

(Acting deputy assistant)

ว่าที่รองเสวกตรี

(Acting service officer)

ว่าที่นายตำรวจตรี

(Acting bodyguard)

มหาดเล็กสำรอง

(Reserve royal page)

ว่าที่นายหมวดตรี

(Acting Wild Tiger second lieutenant)

13 - - - - - - - นายหมู่ใหญ่

(Wild Tiger third lieutenant)

14 นายดาบ

(Sergeant major)

- นายดาบตำรวจ

(Police senior sergeant major)

ราชบุรุษ

(King's man)

- - - -
15 จ่านายสิบ

(Master sergeant)

พันจ่าเอก

(Warrant officer class one)

จ่านายสิบตำรวจ

(Police sergeant major)

- จ่าพันทนาย

(Flag sergeant)

นายหมู่ใหญ่

(Grand serjeanty)

พันจ่าเด็กชา

(Master errand)

-
16 - พันจ่าโท

(Warrant officer class two)

- - - - - -
17 - พันจ่าตรี

(Chief petty officer)

- - - - - -
18 นายสิบเอก

(Sergeant)

จ่าเอก

(Petty officer)

นายสิบตำรวจเอก

(Police sergeant)

- พันทนายเอก

(Judge)

นายหมู่เอก

(Serjeanty)

พันเด็กชาเอก

(Housekeeper)

นายหมู่เอก

(Wild Tiger sergeant)

19 นายสิบโท

(Corporal)

จ่าโท

(Leading rating)

นายสิบตำรวจโท

(Police corporal)

- พันทนายโท

(Consultant)

นายหมู่โท

(Palace corporal)

พันเด็กชาโท

(Homemaker)

นายหมู่โท

(Wild Tiger corporal)

20 นายสิบตรี

(Lance corporal)

จ่าตรี

(Able seaman)

นายสิบตำรวจตรี

(Police lance corporal)

- พันทนายตรี

(Attorney)

นายหมู่ตรี

(Escort)

พันเด็กชาตรี

(Cleaner)

นายหมู่ตรี

(Wild Tiger lance corporal)

21 พลทหาร

(Private)

พลทหารเรือ

(Ordinary seaman)

พลตำรวจ

(Police constable)

- พันทนาย

(Lawyer)

พลตำรวจ

(Palace constable)

เด็กชา

(Errand)

นายเสือป่า

(Wild Tiger corp)

1.ชั้นยศมหาอำมาตย์นายกมีผู้ได้รับพระราชทานเพียงแค่ 2 คนคือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเทวัญอุไทยวงศ์ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ และ เจ้าพระยายมราช (ปั้น สขุม) พระราชทานพร้อมกันเมื่อปี พ.ศ. 2461

2.ชั้นยศนายกองใหญ่ เป็นยศเฉพาะพระองค์พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ต่อมาในปี พ.ศ. 2458 จึงโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งยศนายพลเสือป่าขึ้นแทน และได้พระราชทานยศนายพลเสือป่าแก่นายเสือป่าชั้นผู้ใหญ่หลายท่าน

3.ชั้นยศพระตำรวจเอกเดิมเป็นยศเฉพาะพระองค์พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยเป็นชั้นยศในฐานะพระองค์ทรงเป็นสมเด็จพระตำรวจในกรมพระตำรวจหลวงรักษาพระองค์ ภายหลังมีการพระราชทานยศให้สมุหพระตำรวจหลวงหลายท่าน อาทิเช่น พระตำรวจเอก นายพลตรี พระยาอนุชิตชาญไชย (สาย สิงหเสนี) , พระตำรวจเอก เจ้าพระยาราชศุภมิตร (อ๊อด ศุภมิตร) เป็นต้น

4.เครื่องแบบเต็มยศข้าราชการพลเรือนและข้าราชการในราชสำนักจะติดเครื่องหมายยศไว้ที่ข้อมือ

5.สำหรับทหารบกเหล่าสนับสนุนการช่วยรบ เช่น เหล่าแพทย์, เหล่าบัญชี จะติดอินทรธนูขวางที่ปลายบ่าเหมือนข้าราชการพลเรือน

6.ข้าราชการในราชสำนักและกรมมหาดเล็ก เครื่องแบบปกติจะติดเครื่องหมายยศบริเวณแผงคอเสื้อ

7.ชื่อยศภาษาอังกฤษปรากฏในเอกสาร ภาพถ่าย รวมถึงคำทับศัพท์ในสมัยนั้น ปัจจุบันเก็บรักษาไว้ที่สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ เช่น มหาอำมาตย์นายก, มหาอำมาตย์เอก เป็นต้น

8.ชั้นยศนายหมู่ใหญ่เสือป่าเป็นยศชั้นสัญญาบัตร

9.สำหรับราชนาวีเสือป่า มียศสูงสุดที่ นายกองเอกเท่านั้น

บัญชีเทียบยศกับตำแหน่ง[แก้]

ยศ ตำแหน่ง
มหาอำมาตย์นายก อัครมหาเสนาบดี
มหาอำมาตย์เอก เสนาบดี, พระเจ้าประเทศราช
มหาอำมาตย์โท เจ้าพระยาเทศาภิบาล, เจ้าพระยาสุลต่าน, เจ้าพระยานอกจากเสนาบดี, อธิบดีพิเศษ, ปลัดทูลฉลอง
มหาอำมาตย์ตรี พระยารองเสนาบดี ท.จ., พระยาจางวาง ท.จ., จางวางมหาดเล็ก, พระยาเทศาภิบาล, เจ้าประเทศราช, พระยาสุลต่าน
อำมาตย์เอก พระยา ท.จ., พระยาจางวาง, พระยาว่าราชการเมือง ท.จ., เจ้ากรมพิเศษ, หัวหมื่นมหาดเล็ก, เจ้าอุปราช, พระยาประเทศราช, พระยารายามุดา
อำมาตย์โท พระยาเจ้ากรม, พระเจ้ากรม, ผู้ว่าราชการเมือง, หลวงนายเวรมหาดเล็ก, เจ้าราชวงษ์, พระยาอุปราชเมืองประเทศราช, พระรายามุดา
อำมาตย์ตรี พระปลัดกรม, หลวงเจ้ากรม, ผู้ช่วยเทศาภิบาล, ปลัดวัง, จ่ามหาดเล็ก, พระสามัญ, เจ้าบุรีรัตน์, เจ้าราชบุตร, พระยาราชวงษ์เมือง, พระผู้ช่วยราชการเมืองประเทศราช
รองอำมาตย์เอก เจ้ากรมชั้นสาม, หลวงปลัดกรม, ปลัดเมือง, มหาดเล็กหุ้มแพรหลวง, จ่าฝ่าย, ยกรบัตรเมือง, เจ้ามีสัญญาบัตรรองแต่ราชบุตร, พระยาบุรีรัตน์เมืองประเทศราช, พระยาราชบุตร, ผู้ว่าราชการเมืองขึ้น, หลวงผู้ช่วยว่าราชการเมืองประเทศราช
รองอำมาตย์โท ปลัดกรมชั้นสองและสาม, ผู้ช่วยชั้นหนึ่งในกระทรวงแลกรม, นายรอง, ขุน, หุ้มแพรฝ่าย, ผู้ช่วยราชการเมือง, ผู้ตรวจการในกองเทศาภิบาล, นายอำเภอ, พระยาเค้าสนาม, ดาโต๊ะ
รองอำมาตย์ตรี ผู้ช่วยชั้นสองและสามในกระทรวงแลกรม, นายเวรชั้นหนึ่ง, นายเวรราชวัง, มหาดเล็กวิเศษ, สารวัตรมหาดเล็ก, หลวงกรมการ, ปลัดเมืองขึ้น, พ่อเมือง, ปังอูลู

อ้างอิง[แก้]