พญาขัณฑสีมาโลหะกิจ

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
ไปยังการนำทาง ไปยังการค้นหา
พญาขัณฑสีมาโลหะกิจ (เจ้าหนานคันธิยะ)
เกิดพ.ศ. 2375
เสียชีวิต30 ตุลาคม พ.ศ. 2445
คู่สมรสแม่เจ้าบุญมา
บุตร6 คน
บิดามารดาพญาไชยชนะชุมพู
แม่เจ้าเมืองลอง

พญาขัณฑสีมาโลหะกิจ[1] เป็นเจ้าเมืองลองคนที่ 18 ในสกุลวงศ์ เจ้าช้างปาน ตรงกับรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ และรัชสมัยเจ้านรนันทไชยชวลิต แห่งนครลำปาง และเป็นต้นสกุล โลหะ

ประวัติ[แก้]

พญาขัณฑสีมาโลหะกิจ มีนามเดิมว่า “เจ้าหนานคันธิยะ” หรือ “เจ้าหนานขัติยะ” เป็นบุตรของพญาไชยชนะชุมพู เจ้าเมืองลอง มีพี่น้องเท่าที่ปรากฏคือ เจ้าแก้วกัญญา พญาขัณฑสีมาโลหะกิจได้อุปสมบทศึกษาศาสตร์แขนงต่างๆ กับครูบาอินทปัญญาวิชาเพียร ครูบาศรีทิ และครูบาญาณรังษี ที่วัดหลวงฮ่องอ้อ(วัดพระธาตุศรีดอนคำ) และเมื่อลาสิกขานอกจากได้ช่วยบิดาในการปกครองบ้านเมือง ยังได้ทำการค้าขายไม้ขอนสักส่งไปขายทั้งที่เมืองสวรรคโลก และบางครั้งก็ส่งไปถึงกรุงเทพฯ ได้รับแต่งตั้งเป็น“แสนหลวงขัติยะ”เมื่อปี พ.ศ. 2433 จากพญาไชยชนะชุมพู เจ้าเมืองลอง จนกระทั่งในปีพ.ศ. 2435 เจ้าหลวงนรนันทไชยชวลิต เจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ 11 ทรงโปรดรับรองแต่งตั้งขึ้นเป็น “พญาขัณฑสีมาโลหะกิจ” เจ้าเมืองลอง ที่ชาวเมืองนิยมเรียกพ้องกับนามเดิมว่า “เจ้าพญาคันธสีมาโลหะกิจ” หรือเรียกสามัญนามว่า “พ่อเฒ่าเจ้า” ได้รับประทานเครื่องเทียมยศ(เครื่องสูง)จากเจ้าผู้ครองนครลำปาง

กรณีเหตุการณ์เปลี่ยนแปลงการปกครอง[แก้]

ในพ.ศ. 2442 สยามใช้การปกครองแบบมณฑลเทศาภิบาล ได้ยึดรวม“ล้านนาประเทศ” ที่เคยเป็นประเทศราชเข้าเป็นส่วนหนึ่งไม่ให้มีอำนาจอิสระปกครองตนเองอีกต่อไป หัวเมืองทั้งหลายในล้านนาจึงได้รับผลกระทบโดยทั่วกัน รวมถึงเมืองลองกับเมืองต้าที่ถูกยุบรวมกันเป็นแขวงเมืองลอง จังหวัดลำปาง(โอนย้ายขึ้นกับจังหวัดแพร่ วันที่ ๒๕ พฤศจิกายน พ.ศ. 2475 และพ.ศ. 2501 แยกบางตำบลจัดตั้งเป็นอำเภอวังชิ้น) สยามได้ถอดตำแหน่งหน้าที่พญาขัณฑสีมาโลหะกิจ เจ้าเมืองลอง พ่อเมืองลองทั้ง 4 ขุนเมืองทั้ง 8 และขุนนางในเมืองลองไม่ให้มีหน้าที่ปกครองตนเองได้อีกต่อไปพร้อมกับจัดส่งข้าราชการชาวสยาม “หลวงฤทธิภิญโญยศ(แถม)” ขึ้นมาเป็นนายแขวง ปกครองแทนมีการสร้างระบบราชการเพื่อดึงอำนาจของเจ้านายขุนนางในเมืองนครประเทศราชทั้ง 5 คือ เมืองนครเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองนครลำพูน เมืองนครน่าน และเมืองนครแพร่ ตลอดถึงเจ้านายขุนนางในหัวเมืองขึ้นของเมืองนครประเทศราช เช่น เมืองเชียงราย เมืองเชียงแสน เมืองฝาง เมืองพาน เมืองสอง ฯลฯ รวมถึง “เจ้า” ในสกุลวงศ์เจ้าช้างปานของเมืองลองเข้าไว้ที่ส่วนกลาง และกลืนไพร่บ้านพลเมืองทั้งหมดให้กลายเป็นพสกนิกรของ “กษัตริย์สยาม” เมื่อเจ้าเมืองลองและขุนนางสูญเสียอำนาจราชศักดิ์และผลประโยชน์ที่เคยได้รับสืบทอดมาตั้งแต่บรรพบุรุษได้ล่มสลายลง จึงได้เข้าร่วมมือกันกับเจ้าผู้ครองนคร(กษัตริย์นครประเทศราช) เจ้านาย เจ้าเมือง พ่อเมือง และขุนนางในประเทศราชล้านนาต่อต้านที่ทางฝ่ายล้านนาเรียกว่า “ฟื้นสยาม” หรือทางฝ่ายสยามเรียกว่า“กบฏเงี้ยว” ในปีพ.ศ. 2445 โดยมีบ้านบ่อแก้ว เมืองลองเป็นจุดเริ่มต้นและแหล่งเตรียมการ ได้เกิดความขัดแย้งระหว่าง “ล้านนาประเทศ” กับ “สยามประเทศ” อย่างรุนแรงภายหลังเมื่อเจ้านาย ขุนนาง และชาวเมืองในล้านนาทำการไม่สำเร็จจึงถูกสยามปราบปรามอย่างเด็ดขาด โดยเฉพาะเจ้านายและขุนนางเมืองนครแพร่ที่ได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์ครั้งนี้มากกว่าหัวเมืองอื่นๆ ในล้านนา ขณะเดียวกันเหตุการณ์นี้ก็ส่งผลให้เกิดความสูญเสียอันใหญ่หลวงของชาวเมืองลอง เนื่องจากช่วงเช้ามืดวันพฤหัสบดี ที่ 30 เดือนตุลาคม พ.ศ. 2445(เดือนเกี๋ยงดับ) พญาขัณฑสีมาโลหะกิจ ถูกกลุ่มคนร้ายจำนวน 12 คนลอบเข้าสังหาร พร้อมกับขุนนางเค้าสนามเมืองลองจำนวน 3 คน และชาวบ้านเมืองลองที่มาเสียภาษีค่าตอไม้อีก 1 คน ที่โฮงหลวงเจ้าเมืองลอง บ้านแม่ลานเหนือ หลังจากพญาขัณฑสีมาโลหะกิจพิราลัยได้ฝ๎งศพไว้หน้าทางเข้าป่าช้าบ้านแม่ลานเหนือเป็นเวลา ๓ ปี และส่งสการในปีพ.ศ. 2448 จัดพิธีปลงศพ 3 วัน 3 คืน โดยการอุปถัมภ์ของเจ้าบุญวาทย์วงษ์มานิต เจ้าผู้ครองนครลำปางองค์สุดท้าย ซึ่งเหตุการณ์ลักลอบสังหารพญาขัณฑสีมาโลหะกิจ เจ้าเมืองลองพร้อมกับกลุ่มขุนนางเมืองลองในครั้งนี้ได้ถูกทำให้เป็นเรื่องปกปิดลึกลับ เนื่องจากไม่มีฝ่ายไหนยกขึ้นมาไต่สวน ทั้งฝ่ายล้านนา และฝ่ายสยาม แต่ในขณะที่บ้านหนานอ่อน ราษฎรเมืองลองถูกเงี้ยวที่ทางสยามติดตามจับเข้ามาปล้นกลับมีรายงานถึงกรุงเทพฯ ส่วนบุตรภรรยาและเครือญาติของเจ้าเมืองลองตั้งแต่เกิดเหตุการณ์นี้ขึ้นก็ปิดตัวเงียบด้วยเช่นกัน [2]

กรณีกิจ[แก้]

  • ในด้านการปกครอง พญาขัณฑสีมาโลหะกิจ เป็นผู้นำประกอบประเพณีพิธีกรรมต่างๆ ของเมืองลองเช่น เป็นประธานล่องเรือตามแม่น้ำยมไปนมัสการพระธาตุแหลมลี่ หรือร่วมเป็นผู้นำเลี้ยงผีเมืองลอง(บ่อเหล็กลอง) ซึ่งท่านได้ปกครองเมืองลองตามรูปแบบ“เจ้าชีวิต” ดั่งที่สืบจารีตตั้งแต่บรรพบุรุษเสมอมา
  • ในด้านศาสนา พญาขัณฑสีมาโลหะกิจ เป็นผู้อุปถัมภ์บวรพุทธศาสนาอยู่สม่ำเสมอ ดังเช่น สร้างวัดคันธารส(วัดแม่ลานเหนือ)สร้างกลองแอวถวายวัดพระธาตุศรีดอนคำ หรือบูรณะปิดทองพระธาตุศรีดอนคำ

บุตรธิดา[แก้]

พญาขัณฑสีมาโลหะกิจ ได้สมรสกับแม่เจ้าบุญมา(ถึงแก่กรรมพ.ศ. 2469) สืบเชื้อสายมาจากเจ้านายเมืองเชียงแสนที่ถูกกวาดต้อนแบ่งเข้ามาไว้ในเมืองลอง พร้อมกับรับสัมปทานป่าไม้ที่ห้วยแม่ลาน มีบุตรธิดา 6 คน คือ

  • แม่จันทร์ฟอง โลหะ (สมรสแต่ไม่มีทายาท)
  • แม่บัวเขียว สมรสกับพ่ออ๋อ ฟูเปี้ย มีบุตรธิดา 4 คน คือ
    แม่เฮือน พลเสริม
    พ่อหนานเป็ง ฟูเปี้ย
    แม่แก้ว รินจ่อ
    แม่สุข ฟูเปี้ย
  • พ่อหนานปัญญาเถิง โลหะ สมรสกับแม่บัวคำ มีบุตรธิดา 6 คน คือ
    พ่อน้อยใจ๋ โลหะ
    พ่อหนานทอง โลหะ
    แม่บัวผัน ไชยแก้ว
    พ่อไหว โลหะ
    แม่ฟองแก้ว ไชยแก้ว
    พ่อหวัน โลหะ
  • แม่บุญเมือง สมรสกับพ่อหนานพรหมจักร ไชยขันแก้ว มีบุตรธิดา 6 คน
    แม่ปิ๋ว ภักดี
    พ่อน้อยคำน้อย ไชยขันแก้ว
    พ่อก๋องแก้ว ไชยขันแก้ว
    แม่คำป้อ ไชยขันแก้ว
    แม่บัวผัด ป๎ญญารักษ์ดำรง
    พ่อน้อยมา ไชยขันแก้ว
  • แม่บัวทิพย์(บัวติ๊บ) สมรสกับพ่อหนานอินทร์ หมื่นอาษา มีบุตรธิดา 5 คน
    พ่อน้อยทอง หมื่นอาษา
    พ่อน้อยมูล หมื่นอาษา
    แม่ตอง ชุ่มเชื้อ
    พ่อศรี หมื่นอาษา
    แม่แก้วไหลมา นาระกันทา
  • แม่บัวคำ สมรสกับพ่อหนานยศ(ยอด) ไชยขันแก้ว มีบุตรธิดา 5 คน
    แม่ฟอง ไชยพรม
    พ่อหนานอินจันทร์ ไชยขันแก้ว
    พ่อน้อยอินสม ไชยขันแก้ว
    พระอธิการจันทร์คำ ญาณคุตฺโต
    แม่บัวจิ๋น ปิ่นไชยเขียว

อ้างอิง[แก้]

  1. วารสาร เวียงเจ็ดริน ปีที่ ๑ ฉบับที่๒
  2. ประวัติศาสตร์เมืองลอง ตอนที่ ๔๓ - หมู่บ้าน วัง ฟ่อน