วงศ์ปลาเสือพ่นน้ำ

วงศ์ปลาเสือพ่นน้ำ
ภาพเคลื่อนไหวการพ่นน้ำของปลาเสือพ่นน้ำ
การจำแนกชั้นทางวิทยาศาสตร์
อาณาจักร:	Animalia
ไฟลัม:	Chordata
ชั้น:	Actinopterygii
อันดับ:	Perciformes
อันดับย่อย:	Percoidei
วงศ์ใหญ่:	Percoidea
วงศ์:	Toxotidae
สกุล:	Toxotes Cuvier, 1816
ชนิด
ดูในเนื้อหา

วงศ์ปลาเสือพ่นน้ำ (อังกฤษ: Archer fish) เป็นวงศ์ของปลากระดูกแข็งกลุ่มปลาที่มีก้านครีบ ในอันดับ Perciformes ใช้ชื่อวงศ์ว่า Toxotidae (/ท็อก-ออท-อิ-ดี้/; มาจากคำว่า "Toxots" เป็นภาษากรีกหมายถึง "นักยิงธนู")

ลักษณะ

ปลาในวงศ์นี้มีขนาดตั้งแต่ 15 เซนติเมตร ถึง 40 เซนติเมตร ปากยาว จะงอยปากยืดได้ มีลำตัวป้อม แบนข้าง ตากลมโตเป็นพิเศษ ครีบหลังแบ่งเป็น 2 ตอน ตอนแรกเป็นก้านครีบแข็งเป็นเงี่ยง 4-5 ชิ้น ตอนหลังเป็นครีบอ่อน ส่วนที่เป็นก้านครีบแขนงของครีบหลังสั้นกว่าส่วนที่เป็นก้านครีบแขนงของครีบก้นมาก เกล็ดเป็นแบบสาก ส่วนบนหัวและแก้มมีเกล็ด ครีบหางตัดตรงหรือเว้าเล็กน้อย

ปลาขนาดเล็กมีจุดสะท้อนแสงที่ลักษณะพิเศษประจำฝูง จุดเหล่านี้มีสีเหลืองเป็นประกายแทรกอยู่ระหว่างแถบสีดำบริเวณซีกบนของลำตัว นักมีนวิทยาสันนิษฐานว่ามีไว้สำหรับใช้รวมฝูงหรือติดต่อระหว่างกันในฝูง เนื่องจากในระยะเป็นลูกปลามักจะอาศัยอยู่ตามชายฝั่งที่มีน้ำขุ่นและอยู่รวมกันเป็นฝูง ๆ โดยปลาที่โตเต็มวัยที่อาศัยตามลำพังตามแนวปะการังไม่มีจุดดังกล่าว

การกระจายพันธุ์

มีทั้งหมด 1 สกุล คือ Toxotes (/ท็อก-ออ-เทส/) ใน 7 ชนิด พบกระจายทั่วไปในเอเชียใต้, เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ไปจนถึงรัฐควีนส์แลนด์และนอร์เทิร์นเทร์ริทอรีในออสเตรเลีย อาศัยทั้งน้ำจืดและน้ำกร่อย พบมากบริเวณปากแม่น้ำหรือแถบชายฝั่ง

พฤติกรรม

อาศัยเป็นฝูง หากินบริเวณผิวน้ำ เป็นปลากินเนื้อ อาหารได้แก่ แมลง ลูกปลา ลูกกุ้งขนาดเล็ก มีความสามารถพิเศษคือ พ่นน้ำได้ไกลถึง 1-2 เมตร เพื่อยิงแมลงให้ตกลงน้ำเป็นอาหาร ถ้าแมลงยังไม่ตก จะยิงซ้ำสำเร็จ สามารถเปลี่ยนพิกัดมุมยิงได้อีกด้วย ทั้งนี้เป็นเพราะปลาในวงศ์นี้มีลิ้นที่ยาว และมีร่องลึกที่ลิ้น ประกอบกับจะงอยปากที่กว้างพอดี เมื่อหุบเหงือกลงจะพ่นน้ำออกมาได้ในลักษณะเดียวกับปืนฉีดน้ำ

นอกจากนี้ยังสามารถกระโดดขึ้นงับเหยื่อเหนือน้ำได้สูงถึง 1 ฟุต วางไข่ในฤดูฝนแถบชายฝั่งทะเลหรือปากแม่น้ำ โดยมีจำนวนตั้งแต่ 20,000-150,000 ฟอง ไข่มีขนาด 0.4 มิลลิเมตร โดยวางไข่แบบปล่อยลอยไปตามกระแสน้ำ พ่อแม่ปลาไม่ดูแลไข่

บางชนิดอาจตกเป็นเกมบ้าง และนิยมเลี้ยงเป็นปลาสวยงามทั้งสิ้น 7 ชนิด เป็นชนิดที่ค้นพบใหม่ 1 ชนิด พบในไทย 3 ชนิด ได้แก่ ปลาเสือพ่นน้ำ, ปลาเสือพ่นน้ำเกล็ดถี่ และ ปลาเสือพ่นน้ำน้ำกร่อย

การจำแนก

• ปลาเสือพ่นน้ำพม่า (Toxotes blythi) พบในประเทศพม่า มีสีสันลวดลายสวยงาม เพิ่งเข้าสู่การค้าขายเป็นปลาสวยงามได้ไม่นานมานี้
• ปลาเสือพ่นน้ำ (Toxotes chatareus) เป็นชนิดที่พบมากที่สุด มีขนาดใหญ่ได้ถึง 40 เซนติเมตร พบกระจายทั่วไป และมีจุดดำมากกว่าทุกชนิด
• ปลาเสือพ่นน้ำน้ำกร่อย (Toxotes jaculatrix)
• ปลาเสือพ่นน้ำโบราณ (Toxotes lorentzi) มีรูปร่างแปลกไปจากชนิดอื่นๆ อย่างเห็นได้ชัด โดยมีลำตัวยาว ปากแหลม พื้นลำตัวสีคล้ำ พบในนิวกินี, อินโดนีเซียและออสเตรเลีย
• ชนิดที่ค้นพบใหม่ (Toxotes kimberleyensis) ได้ทำอนุกรมวิธานเมื่อปี ค.ศ. 2004 มีลวดลายคล้ายปลาเสือพ่นน้ำพม่า พบในแคว้นคิมเบอร์ลี่ย์ ออสเตรเลียตะวันตก
• ปลาเสือพ่นน้ำเกล็ดถี่ (Toxotes microlepis) มีสีเหลืองสดกว่าทุกชนิด
• ปลาเสือพ่นน้ำตะวันตก (Toxotes oligolepis) พบเฉพาะในแม่น้ำฟริตซ์รอย ทางทิศตะวันตกของออสเตรเลีย ที่เดียวเท่านั้น มีเกล็ดที่มีความแตกต่าง

ปลาเสือพ่นน้ำในวัฒนธรรมไทย

ปลาเสือพ่นน้ำ เป็นปลาที่อาศัยอยู่บริเวณผิวน้ำ ซ้ำยังมีอุปนิสัยไม่เกรงกลัวมนุษย์ จึงถูกอ้างอิงถึงในวรรณกรรมและวรรณคดีไทยหลายเรื่องนับแต่อดีต เช่น เมื่อคุณตาคุณยายยังเด็ก ของ ทิพย์วาณี สนิทวงศ์ ณ อยุธยา ที่กล่าวถึง เมื่อเวลาจะรับประทานอาหารมื้อเย็นที่เรือนแพริมน้ำ เมื่อมีการตีฆ้องเป็นสัญญาณ ปลาเสือพ่นน้ำจะว่ายมาออกันที่ท่าน้ำ เพื่อรออาหารซึ่งก็คือ ข้าวสุกที่โปรยลงไป

นอกจากนี้แล้ว ด้วยความสามารถพิเศษเหล่านี้ บางร้านอาหารริมน้ำจะมีการแขวนอาหารไว้เหนือน้ำ เพื่อให้ปลาเสือพ่นน้ำ พ่นน้ำใส่อาหารตกลงมากิน สร้างความเพลิดเพลินให้แก่ลูกค้า

การเพาะขยายพันธุ์

ปลาเสือพ่นน้ำ สามารถเพาะขยายพันธุ์ได้แล้ว โดยสถานีประมงน้ำจืดจังหวัดกำแพงเพชร ในสังกัดกรมประมง นับเป็นแห่งแรกของไทยและของโลก ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2548 แต่ในช่วงแรกลูกปลาที่ได้มีอัตราการรอดตายน้อย เนื่องจากลูกปลาแรกเกิดมีปากขนาดเล็กมาก จึงไม่สามารถหาอาหารให้กินได้ ต่อมา ทางสถานีได้ให้โรติเฟอร์ขณะลูกปลามีอายุได้ 2 วัน เมื่อลูกปลาโตขึ้นก็ให้โรติเฟอร์กับไรแดงตามลำดับ และเมื่อลูกปลามีอายุได้ 3 เดือน ก็สามารถฝึกให้กินอาหารเม็ดได้ ซึ่งต้องใช้เวลาฝึกประมาณ 1 เดือน ปัจจุบันทางสถานีกำลังเผยแพร่ความรู้นี้สู่เกษตรกรเพื่อนำไปเพาะเลี้ยงเป็นอาชีพต่อไป

ดูเพิ่ม

• ปลาเสือพ่นน้ำ

แหล่งข้อมูลอื่น

• คลิปต์วิดีโอปลาเสือพ่นน้ำพ่นน้ำ
• คลิปต์วิดีโอปลาเสือพ่นน้ำกระโดด