พระที่นั่งสมมติเทวราชอุปบัติ

พระที่นั่งสมมติเทวราชอุปบัติ เป็นพระที่นั่งในหมู่พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท สร้้างขึ้นในรัชกาลที่ 5 และในสมัย พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลปัจจุบัน โปรดเกล้าให้ก่อสร้างขึ้นเพื่อทดแทนพระที่นั่งสมมติเทวราชอุปบัติองค์เดิมที่ทรุดโทรมลงตามกาลเวลา และได้ถูกรื้อถอนในที่สุด โดยโปรดเกล้าฯ ให้สร้างต่อเนื่องกับท้องพระโรงกลางด้านตะวันออกของพระที่นั่งจักรีมหาปราสาท

ประวัติของพระที่นั่งองค์เดิม สมัยรัชกาลที่ 5

ที่ดินอันเป็นที่ตั้งขององค์พระที่นั่งเดิมเป็นสถานที่ ซึ่ง สมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินีในรัชกาลที่ 4 ให้ประสูติกาลพระโอรส และพระธิดาทั้ง 4 อันได้แก่พระองค์เจ้าฟ้าชายจุฬาลงกรณ์ เจ้าฟ้าหญิงจันทรมณฑล เจ้าฟ้าชายจาตุรนต์รัศมี เจ้าฟ้าชายภาณุรังษีสว่างวงศ์

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชดำริว่าเป็นสถานที่นี้มีชัยภูมิที่เป็นมงคล จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้ก่อสร้างพระที่นั่งองค์ใหญ่องค์นี้ขึ้นแล้วพระราชทานนามว่า พระที่นั่งสมมติเทวราชอุปบัติ คำว่า "สมมติเทวราชอุปบัติ" คือองค์สมมติเทพมาเกิด คือพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าฯมีพระประสูติ ณ ที่ดินตรงนี่

ท้องพระโรงพระที่นั่งสมมติเทวราชอุปบัตินี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ทรงมีประกาศเกี่ยวกับการเลิกทาส เป็นสถานที่ที่มีพระบรมราชโองการเลิกทาส

ประวัติของพระที่นั่งองค์ใหม่ สมัยรัชกาลปัจจุบัน

ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 9 เมื่อครั้งเมื่อมีการบูรณปฏิสังขรณ์พระบรมมหาราชวังครั้งใหญ่ พระที่นั่งพระราชมณเฑียรสถานหมู่พระที่นั่งจักรีมหาปราสาทซึ่งมีชำรุดทรุดโทรม และยากแก่การบูรณะให้กลับดังเดิมได้ จึงถูกรื้อถอนทั้งหมดยกเว้นพระที่นั่งจักรีมหาปราสาทแต่เพียงองค์เดียว

ต่อมาพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลปัจจุบัน ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ก่อสร้างพระที่นั่งองค์ใหม่ขึ้น ณ ที่ตั้งเดิม ด้วยสถาปัตยกรรมแบบยุโรปร่วมสมัย ตัวพระที่นั่งเป็นอาคารแบบยุโรป มุงหลังคาพระที่นั่งด้วยกระเบื้องเป็นแบบไทยเพื่อให้รับทัศนียภาพกับพระที่นั่งจักรีมหาปราสาท ภายในมีอ่างแก้ว อ่างน้ำพุสวยงดงาม ผนังองค์พระที่นั่งประดับประดาด้วยลดลายปูนปั้นปิดทองงดงาม รวมถึงตุ๊กตาสำริด กระถางกระเบื้องลายคราม รวมทั้งเครื่องเรือนยุโรป แบบฝรั่งเศส งดงามเข้าชุดกันทั้งพระที่นั่ง

ซึ่งปัจจุบัน โปรดเกล้าฯ ให้ใช้เป็นที่พระราชทานเลี้ยงรับรองพระราชอาคันตุกะในโอกาสสำคัญต่างๆ และได้พระราชทานนามว่า พระที่นั่งสมมติเทวราชอุปบัติมหาสถาน อันเป็นนามของพระที่นั่งองค์เดิม