หมากรุกสากล

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี

หมากรุกสากล เป็นเกมกระดานแนววางแผนสองผู้เล่น เล่นกันบนกระดานหมากรุก ซึ่งเป็นกระดานสลับสีซึ่งมีจัตุรัส 64 ช่อง จัดเรียงแบบ 8×8 หมากรุกสากลเป็นเกมที่ได้รับความนิยมมากที่สุดในโลกเกมหนึ่ง โดยมีผู้เล่นหลายล้านคนในบ้าน สวนสาธารณะ สโมสร ออนไลน์ ทางจดหมายและในการแข่งขัน

ผู้เล่นแต่ละคนเริ่มต้นด้วยตัวหมากรุก 16 ตัว ได้แก่ คิง 1 ตัว ควีน 1 ตัว เรือ 2 ตัว อัศวิน 2 ตัว บิชอป 2 ตัวและเบี้ย 8 ตัว ตัวหมากรุกทั้ง 6 ประเภทมีการเดินแตกต่างกัน ตัวหมากรุกใช้โจมตีและยึดตัวหมากรุกฝ่ายตรงข้าม โดยมีเป้าหมายเพื่อ "รุกจน" (checkmate) คิงของฝ่ายตรงข้ามโดยทำให้คิงนั้นเสี่ยงต่อการถูกยึดและเดินหนีไม่ได้ (inescapable threat of capture) นอกเหนือไปจากการรุกจนแล้ว หมากรุกสากลยังชนะได้หากฝ่ายตรงข้ามสมัครใจถอนตัว ซึ่งมักเกิดขึ้นเมื่อเสียตัวหมากรุกมากเกินไป หรือหากการรุกจนดูเหมือนจะเกิดขึ้นแน่นอน หมากรุกสากลยังอาจจบลงด้วยการเสมอในหลายวิธี โดยไม่มีผู้เล่นฝ่ายใดชนะ

กฎ[แก้]

การตั้งกระดาน[แก้]

Start of chess board.
a8 black rook b8 black knight c8 black bishop d8 black queen e8 black king f8 black bishop g8 black knight h8 black rook
a7 black pawn b7 black pawn c7 black pawn d7 black pawn e7 black pawn f7 black pawn g7 black pawn h7 black pawn
a6 black king b6 black king c6 black king d6 black king e6 black king f6 black king g6 black king h6 black king
a5 black king b5 black king c5 black king d5 black king e5 black king f5 black king g5 black king h5 black king
a4 black king b4 black king c4 black king d4 black king e4 black king f4 black king g4 black king h4 black king
a3 black king b3 black king c3 black king d3 black king e3 black king f3 black king g3 black king h3 black king
a2 white pawn b2 white pawn c2 white pawn d2 white pawn e2 white pawn f2 white pawn g2 white pawn h2 white pawn
a1 white rook b1 white knight c1 white bishop d1 white queen e1 white king f1 white bishop g1 white knight h1 white rook
End of chess board.
ตำแหน่งเริ่มต้น แถวแรก: เรือ อัศวิน บิชอป ควีน คิง บิชอป อัศวินและเรือ; แถวที่สอง: เบี้ย

หมากรุกสากลเล่นกันบนกระดานสี่เหลี่ยมจัตุรัสซี่งมีจัตุรัสแปดแถวแนวนอน (เรียกว่า แรงค์ [rank] และแสดงด้วยหมายเลข 1 ถึง 8) และแปดแถวแนวตั้ง (เรียกว่า ไฟล์ [file] และแสดงด้วยตัวอักษร a ถึง h) สีของจัตุรัสทั้ง 64 สลับกัน และเรียกว่าเป็นจัตุรัส "อ่อน" (light) และ "เข้ม" (dark) จัตุรัสสีอ่อนจะอยู่ปลายขวามือของแรงค์ที่อยู่ติดกับผู้เล่น และตัวหมากรุกจะตั้งดังแสดงในแผนภาพด้านขวามือ โดยควีนจะอยู่ในจัตุรัสสีเหมือนกับตัวมัน

ตัวหมากแบ่งเป็นชุดขาวและดำ ผู้เล่นก็จะถูกเรียกว่า "ฝ่ายขาว" และ "ฝ่ายดำ" และแต่ละคนเริ่มเกมโดยมีตัวหมากรุกสีที่ระบุ 16 ตัว ประกอบด้วย คิง 1 ตัว ควีน 1 ตัว เรือ 2 ตัว บิชอป 2 ตัว อัศวิน 2 ตัวและเบี้ย 8 ตัว

การเดินหมาก[แก้]

ฝ่ายขาวเดินก่อนเสมอ หลังการเดินครั้งแรก ผู้เล่นสลับกันเดินหมากหนึ่งตัวต่อตาเดิน (ยกเว้นการเข้าป้อม [castling] ซึ่งมีการเดินหมากสองตัว) ตัวหมากสามารถเดินไปยังจัตุรัสที่ยังไม่มีตัวหมากอยู่ หรือจัตุรัสที่มีตัวหมากของฝั่งตรงข้ามอยู่แล้วก็ได้ ซึ่งเมื่อเดินไปยังจัตุรัสนั้น ตัวหมากฝ่ายตรงข้ามจะถูกยึดและนำออกจากการเล่น ตัวหมากทุกตัวยึดตัวหมากของฝ่ายตรงข้ามโดยเดินมายังจัตุรัสซึ่งมีตัวหมากฝ่ายตรงข้ามอยู่ โดยมีข้อยกเว้นเดียวคือ การกินผ่าน (en passant) ผู้เล่นไม่สามารถเดินตาที่ทำให้คิงถูกโจมตีได้ หากเมื่อถึงตาผู้เล่นแล้วผู้เล่นนั้นไม่สามารถเดินได้ เกมจะจบลง ซึ่งอาจเป็นการรุกจน (การแพ้สำหรับผู้เล่นที่ไม่มีตาเดินตามกฎ) หากคิงถูกโจมตี หรือเสมอหากคิงไม่ถูกโจมตี

ตัวหมากแต่ละตัวมีรูปแบบการเดินของตัวเอง ในแผนภาพ มีการจุดทำเครื่องหมายจัตุรัสที่ตัวหมากนั้นสามารถเดินได้หากไม่มีตัวหมากอื่น (รวมทั้งตัวหมากฝั่งตนเอง) อยู่ในจัตุรัสระหว่างตำแหน่งเริ่มต้นและจุดหมายของตัวหมากนั้น

การเดินของคิง
Start of chess board.
a8 __ b8 __ c8 __ d8 __ e8 __ f8 __ g8 __ h8 __
a7 __ b7 __ c7 __ d7 __ e7 __ f7 __ g7 __ h7 __
a6 __ b6 __ c6 __ d6 __ e6 black circle f6 black circle g6 black circle h6 __
a5 __ b5 __ c5 __ d5 __ e5 black circle f5 white king g5 black circle h5 __
a4 __ b4 __ c4 __ d4 __ e4 black circle f4 black circle g4 black circle h4 __
a3 __ b3 __ c3 __ d3 __ e3 __ f3 __ g3 __ h3 __
a2 __ b2 __ c2 __ d2 __ e2 __ f2 __ g2 __ h2 __
a1 __ b1 __ c1 __ d1 __ e1 __ f1 __ g1 __ h1 __
End of chess board.
การเดินของเรือ
Start of chess board.
a8 __ b8 __ c8 __ d8 black circle e8 __ f8 __ g8 __ h8 __
a7 __ b7 __ c7 __ d7 black circle e7 __ f7 __ g7 __ h7 __
a6 __ b6 __ c6 __ d6 black circle e6 __ f6 __ g6 __ h6 __
a5 black circle b5 black circle c5 black circle d5 white rook e5 black circle f5 black circle g5 black circle h5 black circle
a4 __ b4 __ c4 __ d4 black circle e4 __ f4 __ g4 __ h4 __
a3 __ b3 __ c3 __ d3 black circle e3 __ f3 __ g3 __ h3 __
a2 __ b2 __ c2 __ d2 black circle e2 __ f2 __ g2 __ h2 __
a1 __ b1 __ c1 __ d1 black circle e1 __ f1 __ g1 __ h1 __
End of chess board.
การเดินของบิชอป
Start of chess board.
a8 black circle b8 __ c8 __ d8 __ e8 __ f8 __ g8 black circle h8 __
a7 __ b7 black circle c7 __ d7 __ e7 __ f7 black circle g7 __ h7 __
a6 __ b6 __ c6 black circle d6 __ e6 black circle f6 __ g6 __ h6 __
a5 __ b5 __ c5 __ d5 white bishop e5 __ f5 __ g5 __ h5 __
a4 __ b4 __ c4 black circle d4 __ e4 black circle f4 __ g4 __ h4 __
a3 __ b3 black circle c3 __ d3 __ e3 __ f3 black circle g3 __ h3 __
a2 black circle b2 __ c2 __ d2 __ e2 __ f2 __ g2 black circle h2 __
a1 __ b1 __ c1 __ d1 __ e1 __ f1 __ g1 __ h1 black circle
End of chess board.
การเดินของควีน
Start of chess board.
a8 __ b8 __ c8 __ d8 black circle e8 __ f8 __ g8 __ h8 black circle
a7 black circle b7 __ c7 __ d7 black circle e7 __ f7 __ g7 black circle h7 __
a6 __ b6 black circle c6 __ d6 black circle e6 __ f6 black circle g6 __ h6 __
a5 __ b5 __ c5 black circle d5 black circle e5 black circle f5 __ g5 __ h5 __
a4 black circle b4 black circle c4 black circle d4 white queen e4 black circle f4 black circle g4 black circle h4 black circle
a3 __ b3 __ c3 black circle d3 black circle e3 black circle f3 __ g3 __ h3 __
a2 __ b2 black circle c2 __ d2 black circle e2 __ f2 black circle g2 __ h2 __
a1 black circle b1 __ c1 __ d1 black circle e1 __ f1 __ g1 black circle h1 __
End of chess board.
การเดินของอัศวิน
Start of chess board.
a8 __ b8 __ c8 __ d8 __ e8 __ f8 __ g8 __ h8 __
a7 __ b7 __ c7 __ d7 __ e7 __ f7 __ g7 __ h7 __
a6 __ b6 __ c6 black circle d6 __ e6 black circle f6 __ g6 __ h6 __
a5 __ b5 black circle c5 __ d5 __ e5 __ f5 black circle g5 __ h5 __
a4 __ b4 __ c4 __ d4 white knight e4 __ f4 __ g4 __ h4 __
a3 __ b3 black circle c3 __ d3 __ e3 __ f3 black circle g3 __ h3 __
a2 __ b2 __ c2 black circle d2 __ e2 black circle f2 __ g2 __ h2 __
a1 __ b1 __ c1 __ d1 __ e1 __ f1 __ g1 __ h1 __
End of chess board.
การเดินของเบี้ย
Start of chess board.
a8 __ b8 __ c8 __ d8 cross e8 black circle f8 cross g8 __ h8 __
a7 __ b7 __ c7 __ d7 __ e7 white pawn f7 __ g7 __ h7 __
a6 __ b6 __ c6 __ d6 __ e6 __ f6 __ g6 __ h6 __
a5 cross b5 black circle c5 cross d5 __ e5 __ f5 __ g5 __ h5 __
a4 __ b4 white pawn c4 __ d4 __ e4 __ f4 black circle g4 __ h4 __
a3 __ b3 __ c3 __ d3 __ e3 cross f3 black circle g3 cross h3 __
a2 __ b2 __ c2 __ d2 __ e2 __ f2 white pawn g2 __ h2 __
a1 __ b1 __ c1 __ d1 __ e1 __ f1 __ g1 __ h1 __
End of chess board.
  • คิงเดินได้หนึ่งช่องในทุกทิศทาง คิงยังมีการเดินพิเศษเรียกว่า การเข้าป้อม ซึ่งเกี่ยวกับการเดินเรือด้วย
  • เรือสามารถเดินกี่ช่องก็ได้ในแรงค์และไฟล์เดียวกัน แต่ไม่สามารถกระโดดข้ามตัวหมากอื่นได้ เรือเข้ามาเกี่ยวข้องในการเดินเข้าป้อมของคิง
  • บิชอปสามารถเดินกี่ช่องก็ได้ในแนวทแยง แต่ไม่สามารถกระโดดข้ามตัวหมากอื่น
  • ควีนเป็นการรวมการเดินของเรือและบิชอปเข้าด้วยกัน และสามารถเดินกี่ช่องก็ได้ทั้งในแรงค์และไฟล์เดียวกัน หรือในแนวทแยง แต่ไม่สามารถกระโดดข้ามตัวหมากอื่นได้
  • อัศวินเดินไปยังช่องใกล้ที่สุดที่มิได้อยู่ในแรงค์และไฟล์เดียวกัน หรือในแนวทแยง ฉะนั้นตาเดินจึงเป็นรูปตัว L คือ เดินสองช่องในแนวตั้งและหนึ่งช่องในแนวนอน หรือสองช่องในแนวนอนและหนึ่งช่องในแนวตั้ง อัศวินเป็นหมากตัวเดียวที่สามารถกระโดดข้ามหมากอื่นได้
  • เบี้ยสามารถเดินหน้าไปยังจัตุรัสที่อยู่หน้ามันในไฟล์เดียวกัน หรือในตาเดินแรกอาจเดินสองช่องในไฟล์เดียวกันได้ หากทั้งสองช่องที่อยู่หน้ามันไม่มีตัวหมากอื่นอยู่ ("●" ดำในแผนภาพ) หรือเบี้ยสามารถยึดหมากฝ่ายตรงข้ามในจัตุรัสที่อยู่แนวทแยงหน้ามันในไฟล์ติดกันโดยการเดินไปยังจัตุรัสนั้น ("x" ดำ) เบี้ยมีการเดินพิเศษสองแบบ คือ การยึดกินผ่านและการเลื่อนขั้น (promotion)
ตัวอย่างการเข้าป้อม

การเข้าป้อม (castling)[แก้]

คิงสามารถเดินแบบพิเศษ เรียกว่า การเข้าป้อม ได้หนึ่งครั้งต่อเกม การเข้าป้อมประกอบด้วยการเดินคิงสองช่องไปหาเรือ (ซึ่งอยู่ในแรงค์ที่ 1) และวางเรือไว้จัตุรัสสุดท้ายที่คิงเพิ่งข้ามมา การเข้าป้อมสามารถทำได้เฉพาะเมื่อเข้าเงื่อนไขต่อไปนี้[1]

  • คิงและเรือที่เข้าป้อมนั้นต้องยังไม่ได้เดินในตานั้น
  • ต้องไม่มีตัวหมากขวางระหว่างคิงและเรือ
  • คิงต้องไม่ถูกรุก (check) หรือคิงไม่สามารถผ่านจัตุรัสที่ถูกตัวหมากฝั่งตรงข้ามโจมตี หรือคิงไม่สามารถเดินไปยังจัตุรัสที่จะทำให้คิงถูกรุก

การกินผ่าน (en passant)[แก้]

ตัวอย่างการเดินของเบี้ย การเลื่อนขั้น (ซ้าย) และการกินผ่าน (ขวา)

เมื่อเบี้ยเดินหน้าสองช่องจากตำแหน่งเริ่มต้นและมีเบี้ยฝ่ายตรงข้ามในไฟล์ติดกันที่อยู่ประชิดจัตุรัสปลายทาง แล้วเบี้ยฝ่ายตรงข้ามสามารถยึดเบี้ยนั้นได้ขณะผ่าน แล้วเดินไปยังจัตุรัสที่เบี้ยนั้นเดินเลยมา อย่างไรก็ดี การเดินแบบนี้สามารถทำได้ในตาถัดไปเท่านั้น ตัวอย่างเช่น หากเบี้ยดำเพิ่งเดินหน้าสองช่องจาก g7 (ตำแหน่งเริ่มต้น) ไปยัง g5 แล้วเบี้ยขาวที่อยู่ในช่อง f5 สามารถยึดเบี้ยดำนี้ได้ขณะผ่านไปยัง g6 (แต่เฉพาะในตาถัดไปของขาวเท่านั้น)

การเลื่อนขั้น (promotion)[แก้]

เมื่อเบี้ยเดินหน้าไปถึงแรงค์ที่ 8 เบี้ยนั้นจะได้ "เลื่อนขั้น" ในการเดินนั้น และต้องแลกเป็นตัวหมากที่ผู้เล่นเลือก ไม่ว่าจะเป็นควีน เรือ บิชอปหรืออัศวินสีเดียวกัน ปกติเบี้ยถูกเลือกให้เลื่อนขั้นเป็นควีน แต่บางกรณีก็มีการเลือกเปลี่ยนเป็นหมากตัวอื่น ซึ่งเรียกกรณีนี้ว่า underpromotion ในแผนภาพด้านขวามือ เบี้ยในช่อง c7 สามารถเดินหน้าไปยังแรงค์ที่ 8 และสามารถเลื่อนขั้นได้ ไม่มีการกำหนดข้อจำกัดเรื่องตัวหมากที่ถูกเลือกในการเลื่อนขั้น ฉะนั้นจึงเป็นไปได้ที่จะมีตัวหมากชนิดเดียวกันมากกว่าตอนเริ่มเล่น (ตัวอย่างเช่น ควีน 2 ตัว)

การรุก (check)[แก้]

เมื่อคิงถูกโจมตีโดยหมากฝ่ายตรงข้ามหนึ่งหรือสองตัว จะเรียกว่า คิงถูกรุก การสนองตอบการรุกจะเป็นการเดินตามกฎ (legal move) หากการเดินนั้นทำให้ตำแหน่งที่คิงอยู่ไม่ถูกโจมตีโดยตรง (คือ ไม่ถูกรุก) ซึ่งมีตั้งแต่การยึดหมากที่กำลังรุกอยู่ การเดินหมากคั่นกลางระหว่างหมากที่กำลังรุกกับคิง (ซึ่งเป็นไปได้เฉพาะกรณีหมากที่รุกเป็นควีน เรือหรือบิชอปและมีช่องระหว่างหมากนั้นกับคิง) หรือการเดินคิงไปยังช่องที่ทำให้ไม่ถูกโจมตี การเข้าป้อมไม่สามารถใช้ในการรุกได้ เป้าหมายของเกมคือ รุกจนฝ่ายตรงข้าม ซึ่งเกิดขึ้นเมื่อคิงฝ่ายตรงข้ามถกรุก และไม่มีการเดินตามกฎเพื่อให้คิงนั้นไม่ถูกโจมตี ผู้เล่นไม่สามารถเดินแล้วทำให้คิงถูกรุกอยู่ได้ตามกฎ

Start of chess board.
a8 black king b8 black king c8 black king d8 black king e8 black king f8 black king g8 black king h8 black king
a7 black king b7 black king c7 black king d7 black king e7 black king f7 black king g7 black king h7 black king
a6 black king b6 black king c6 black king d6 black king e6 black king f6 black king g6 black king h6 black king
a5 black king b5 black king c5 black king d5 black king e5 black king f5 black king g5 black king h5 black king
a4 black king b4 black king c4 black king d4 black king e4 black king f4 black king g4 black king h4 black king
a3 black king b3 black king c3 black king d3 black king e3 black bishop f3 black bishop g3 black king h3 black king
a2 black king b2 black king c2 black king d2 black king e2 black king f2 black king g2 black king h2 black king
a1 black king b1 black king c1 black king d1 black king e1 black king f1 black king g1 black king h1 white king
End of chess board.
ฝ่ายขาวถูกรุกจน เพาะคิงไม่สามารถหนีจากการถูกโจมตีโดยคิงและบิชอปดำ
Start of chess board.
a8 black king b8 black king c8 black king d8 black king e8 black king f8 black king g8 black king h8 black king
a7 black king b7 black king c7 black king d7 black king e7 black king f7 black king g7 black king h7 black king
a6 black king b6 black king c6 white queen d6 black king e6 black king f6 black king g6 black king h6 black king
a5 black king b5 black king c5 black king d5 black king e5 black king f5 black king g5 black king h5 black king
a4 black king b4 black king c4 white king d4 black king e4 black king f4 black king g4 black king h4 black king
a3 black king b3 black king c3 black king d3 black king e3 black king f3 black king g3 black king h3 black king
a2 black king b2 black king c2 black king d2 black king e2 black king f2 black king g2 black king h2 black king
a1 black king b1 black king c1 black king d1 black king e1 black king f1 black king g1 black king h1 black king
End of chess board.
เสมอหากเป็นตาฝ่ายดำเดิน แบบนี้ไม่เป็นการรุกจน และเนื่องจากฝ่ายดำไม่สามารถเดินได้ เกมจึงจบลงด้วยการเสมอ (stalemate)

การจบเกม[แก้]

แม้ว่าเป้าหมายของเกมคือเพื่อรุกจนฝ่ายตรงข้าม เกมหมากรุกไม่จำเป็นต้องจบลงด้วยการเสมอ ผู้เล่นอาจถอนตัวซึ่งผู้เล่นอีกคนหนึ่งจะเป็นฝ่ายชนะ มีการพิจารณาว่าการเล่นต่อไปเมื่ออยู่ในสภาพที่สิ้นหวังอย่างแท้จริงเป็นมารยาทเลว[2] หากเป็นเกมที่มีการควบคุมเวลา ผู้เล่นอาจเล่นจนหมดเวลาแล้วแพ้ได้ แม้จะอยู่ในสภาพที่เหนือกว่ามากก็ตาม เกมยังอาจจบลงด้วยการเสมอ การเสมอสามารถเกิดขึ้นในหลายสถานการณ์ รวมถึงการเสมอด้วยการตกลง การเสมอเพราะไม่มีการเดินตามกฎ (stalemate) การเดินซ้ำไปมาสามครั้ง (threefold repetition of a position) กฎการเดินห้าสิบ (fifty-move rule) หรือการเสมอเพราะไม่สามารถรุกจนได้ ซึ่งมักเกิดเพราะไม่มีหมากเหลือมากพอที่จะรุกจน

ดูเพิ่ม[แก้]

Wikibooks
วิกิตำรา มีคู่มือ ตำรา หรือวิธีการเกี่ยวกับ:
หมากรุกสากล

อ้างอิง[แก้]

  1. Bodlaender, Hans. "The rules of chess". Chess Variants. สืบค้นเมื่อ 2008-01-07. 
  2. Burgess (2000), p. 481

บรรณานุกรม[แก้]

  • Graham Burgess (2000). The Mammoth Book of Chess. New York: Carroll & Graf. ISBN 0-7867-0725-9.