ข้ามไปเนื้อหา

ข่าน

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
(เปลี่ยนทางจาก Khan (title))

ข่าน[a] (/xɑːn/, /kɑːn/, /kæn/) เป็นตำแหน่งทางประวัติศาสตร์ของกลุ่มชนเตอร์กิกและมองโกลิก มีต้นกำเนิดจากชนเผ่าเร่ร่อนในทุ่งหญ้าสเตปป์ยูเรเชียตอนกลางและตะวันออก เพื่อใช้เรียกกษัตริย์หรือผู้นำ คำนี้ปรากฏครั้งแรกในหมู่ชนเผ่าโหรวหราน และต่อมาในหมู่เกิกเติร์ก ในฐานะรูปแบบหนึ่งของคำว่า คากาน (ผู้ปกครองสูงสุด, จักรพรรดิ) [b] และมีความหมายแฝงถึงผู้ปกครองที่อยู่ใต้บังคับบัญชา ในจักรวรรดิเซลจูก ข่านเป็นตำแหน่งขุนนางขั้นสูงสุด มีศักดิ์สูงกว่ามาลิก (กษัตริย์) และเอมีร์ (เจ้าชาย) ในจักรวรรดิมองโกล ตำแหน่งนี้หมายถึงผู้ปกครองของเผ่าหรือกลุ่ม (ulus) ในขณะที่ผู้ปกครองของชาวมองโกลทั้งหมดจะเรียกว่า คากาน หรือ มหาข่าน นอกจากนี้ยังเป็นตำแหน่งที่มักใช้เรียกหัวหน้าเผ่าหรือตระกูลของชาวปาทานอีกด้วย

ตำแหน่งนี้ลดความสำคัญลงในเวลาต่อมา ในช่วงราชวงศ์ซาฟาวีและกอญัรของอิหร่าน ข่านเป็นตำแหน่งของนายพลทหารระดับสูงที่ปกครองมณฑล และในจักรวรรดิโมกุลของอินเดีย ข่านเป็นตำแหน่งขุนนางชั้นสูงที่จำกัดเฉพาะข้าราชสำนัก หลังจากการล่มสลายของจักรวรรดิโมกุล คำนี้ถูกนำมาใช้อย่างแพร่หลายและกลายเป็นนามสกุล[2] ข่านและรูปคำสำหรับเพศหญิงปรากฏในชื่อบุคคลจำนวนมาก โดยทั่วไปมักไม่มีความเกี่ยวข้องกับฐานันดรศักดิ์ทางการเมือง แม้ว่าจะยังคงเป็นส่วนหนึ่งที่พบได้บ่อยในชื่อของขุนนางก็ตาม

นิรุกติศาสตร์

[แก้]

ต้นกำเนิดของคำนี้ยังเป็นที่ถกเถียงและไม่เป็นที่ทราบแน่ชัด โดยอาจเป็นคำยืมมาจากภาษาโหรวหราน[3] นักวิชาการหลายคน เช่น รามสเตดต์ (Ramstedt), ชิราโทริ (Shiratori), ไซนอร์ (Sinor) และเดอร์เฟอร์ (Doerfer) เสนอว่าอาจมีต้นกำเนิดมาจากภาษาเตอร์กิกและภาษากลุ่มพารามองโกลิก และมีรายงานว่าถูกใช้ครั้งแรกโดยชาวเซียนเปย์[4][5]

Dybo (2007) เสนอว่ารากศัพท์ดั้งเดิมของคำว่า คากาน/ข่าน มาจากภาษาอิหร่านยุคกลาง *hva-kama- 'ผู้ปกครองตนเอง, จักรพรรดิ' ตามมุมมองของ Benveniste (1966) ด้าน Savelyev และ Jeong (2020) ระบุว่าทั้งรากศัพท์ของคากาน/ข่าน และคำที่เป็นเพศหญิงคือ "คาตุน" (khatun) อาจมาจากกลุ่มภาษาอิหร่านตะวันออก โดยเฉพาะจากภาษาซากายุกต้น *hvatuñ เมื่อเทียบกับคำในภาษาซอกเดียที่ปรากฏหลักฐานคือ xwt'w 'ผู้ปกครอง' (< *hva-tāvya-) และ xwt'yn 'ภรรยาของผู้ปกครอง' (< *hva-tāvyani)[6]

ประวัติศาสตร์

[แก้]

คำว่า "ข่าน" พบครั้งแรกในฐานะตำแหน่งของหัวหน้าสมาพันธรัฐเซียนเปย์[7] ระหว่าง ค.ศ. 283 ถึง 289[8] ชาวโหรวหรานอาจเป็นกลุ่มแรกที่ใช้ตำแหน่ง คากาน และข่าน สำหรับจักรพรรดิของตน[9] อย่างไรก็ตาม นักภาษาศาสตร์ชาวรัสเซีย อเล็กซานเดอร์ โววิน (2007)[10] เชื่อว่าคำว่า qaγan มีต้นกำเนิดมาจากกลุ่มชนซฺยงหนู ซึ่งเป็นผู้ใช้ภาษากลุ่มเยนิเซียน (Yeniseian) (ตามความเห็นของ Vovin) และจากนั้นคำนี้จึงแพร่กระจายข้ามตระกูลภาษา ต่อมา ชาวเกิกเติร์กได้รับเอาตำแหน่งนี้มาใช้และนำไปเผยแพร่ทั่วทั้งเอเชีย ในช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 6 ชาวอิหร่านรู้จักกับคำว่า "คากาน – กษัตริย์แห่งชาวเติร์ก"[7]

กลุ่มชนมองโกลและเตอร์กิกหลายกลุ่มจากเอเชียกลางได้ทำให้ตำแหน่งนี้มีความโดดเด่นขึ้นมาอีกครั้งหลังยุคจักรวรรดิมองโกล (ค.ศ. 1206–1368) ในโลกเก่า และต่อมาได้นำตำแหน่ง "ข่าน" เข้าสู่เอเชียเหนือ ซึ่งคนในพื้นที่ได้รับเอาไปใช้ในภายหลัง คากาน มักถูกแปลความหมายว่า ข่านแห่งข่าน (Khan of Khans) ตำแหน่งนี้ยังถูกใช้เป็นพระราชอิสริยยศของจักรพรรดิจีนคือ จักรพรรดิถังไท่จง (ข่านแห่งสวรรค์, ครองราชย์ ค.ศ. 626–649)[11] และใช้สำหรับผู้สืบทอดของ เจงกิส ข่าน ที่ได้รับเลือกให้ปกครองจักรวรรดิมองโกลตั้งแต่ ค.ศ. 1229 เจงกิสข่านเองถูกเรียกว่า qa'an (คากาน) เฉพาะหลังจากที่พระองค์สวรรคตไปแล้วเท่านั้น[12] ตัวอย่างเช่น มงค์ ข่าน (ครองราชย์ ค.ศ. 1251–1259) และโอเกเดย์ ข่าน (ครองราชย์ ค.ศ. 1229–1241) ถือเป็น "คากาน" แต่จะไม่ใช้คำนี้กับชากาไตข่าน ซึ่งไม่ได้ถูกประกาศให้เป็นผู้ปกครองจักรวรรดิมองโกลโดยสภาคูรุลไต

หมายเหตุ

[แก้]
  1. ↑ มองโกเลีย: хан/ᠬᠠᠨ khan/qan; ตุรกี: han; อาเซอร์ไบจาน: xan; ตุรกีออตโตมัน: han; เตอร์กิกเก่า: 𐰴𐰣‎ kan; จีน: 汗; พินอิน: hán; โคกูรยอ: 皆, อักษรโรมัน: key; พูยอ: 加, อักษรโรมัน: ka; ชิลลา: 干 kan; คายา: 旱, อักษรโรมัน: kan; แพ็กเจ: 瑕, อักษรโรมัน: ke; แมนจู: ᡥᠠᠨ; เปอร์เซีย: خان; ปัญจาบ: خان, ਖ਼ਾਨ หรือ ਖ਼ਾਂ; ฮินดูสตานี: ख़ान หรือ ख़ाँ (เทวนาครี), خان หรือ خاں (แนสแทอ์ลีฆ); เคิร์ด: خان; บาโลจ: خان; บัลแกเรีย: хан, อักษรโรมัน: han; ชูวัช: хун, อักษรโรมัน: hun; อาหรับ: خان; เบงกอล: খ়ান্ หรือ খ়াঁ
  2. ↑ คำว่า คากาน ถูกชาวเติร์กยืมมาจากภาษาโหรวหรานซึ่งยังไม่สามารถจัดกลุ่มตระกูลภาษาได้[1]

อ้างอิง

[แก้]

การอ้างอิง

[แก้]
  1. ↑ J. A. Boyle (1978). "Khāḳān". ใน van Donzel, E.; Lewis, B.; Pellat, Ch. & Bosworth, C. E. (บ.ก.). The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume IV: Iran–Kha. Leiden: E. J. Brill. น. 915. OCLC 758278456.
  2. ↑ J. A. Boyle (1978). "Khān". ใน van Donzel, E.; Lewis, B.; Pellat, Ch. & Bosworth, C. E. (บ.ก.). The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume IV: Iran–Kha. Leiden: E. J. Brill. น. 1010. OCLC 758278456.
  3. ↑ Vovin, Alexander. 2010. Once Again on the Ruan-ruan Language. Ötüken’den İstanbul’a Türkçenin 1290 Yılı (720–2010) Sempozyumu From Ötüken to Istanbul, 1290 Years of Turkish (720–2010). 3–5 Aralık 2010, İstanbul / 3–5 December 2010, İstanbul: 1–10.
  4. ↑ Shiratori, Kurakichi (1926). "On the Titles KHAN and KAGHAN". Proceedings of the Imperial Academy (ภาษาอังกฤษ). 2 (6): 241–244. doi:10.2183/pjab1912.2.241. ISSN 0369-9846.
  5. ↑ KRADER, LAWRENCE (1955). "QAN-QAγAN AND THE BEGINNINGS OF MONGOL KINGSHIP". Central Asiatic Journal. 1 (1): 17–35. ISSN 0008-9192. JSTOR 41926298.
  6. ↑ Savelyev, Alexander; Jeong, Choongwon (2020). "Early nomads of the Eastern Steppe and their tentative connections in the West". Evolutionary Human Sciences (ภาษาอังกฤษ). 2 e20. doi:10.1017/ehs.2020.18. hdl:21.11116/0000-0007-772B-4. ISSN 2513-843X. PMC 7612788. PMID 35663512. S2CID 218935871. but their ultimate origins may lie outside the Turkic family, as is most likely the case for the title of khagan (χαγάνος, chaganus) < ? Middle Iranian *hva-kama- 'self-ruler, emperor' (Dybo, Reference Dybo2007: 119–120). Following Benveniste (Reference Benveniste1966), Dybo (Reference Dybo2007: 106–107) considers Turkic *χatun 'king's wife' a word of ultimate Eastern Iranian origin, borrowed presumably from Early Saka *hvatuñ, cf. the attested Soghdian words xwt'w 'ruler' (< *hva-tāvya-) and xwt'yn 'wife of the ruler' (< *hva-tāvyani).
  7. 1 2 Henning, W. B., 'A Farewell to the Khagan of the Aq-Aqataran',"Bulletin of the School of Oriental and African studies – University of London", Vol 14, No 3, pp. 501–522
  8. ↑ Zhou 1985, pp. 3–6
  9. ↑ René Grousset (1988). The Empire of the Steppes: A History of Central Asia now. Rutgers University Press. น. 61, 585, n. 92. ISBN 978-0-8135-1304-1.
  10. ↑ "ONCE AGAIN ON THE ETYMOLOGY OF THE TITLE qaγan" Alexander Vovin, Studia Etymologica Cracoviensia vol. 12 Kraków 2007 (http://ejournals.eu/sj/index.php/SEC/article/viewFile/1100/1096 เก็บถาวร 15 ตุลาคม 2021 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน)
  11. ↑ Fairbank, John King. The Cambridge History of China. Cambridge University Press, 1978. p. 367
  12. ↑ Documenta Barbarorum altaica.ru

ข้อมูล

[แก้]

แหล่งข้อมูลอื่น

[แก้]
  • Garthwaite, Gene R. (2017). "KHAN". Encyclopaedia Iranica.
เข้าถึงจาก "https://th.wikipedia.org/w/index.php?title=ข่าน&oldid=13175153"