สงครามพม่า–สยาม (พ.ศ. 2127–2136)

สงครามพม่า–สยาม (พ.ศ. 2127–2136) နန္ဒဘုရင်စစ်ပွဲ
ส่วนหนึ่งของ สงครามพม่า–สยาม
วันที่ ป. 2127 – 2136 สถานที่ ชายฝั่งตะนาวศรีตอนบน รวมถึงพื้นที่ภาคตะวันตกและภาคกลางของสยาม ผล สยามได้รับชัยชนะ ดินแดน เปลี่ยนแปลง สยามประกาศอิสรภาพ
คู่สงคราม
อาณาจักรอยุธยา	จักรวรรดิตองอูที่หนึ่ง
ผู้บังคับบัญชาและผู้นำ
สมเด็จพระนเรศวรมหาราช สมเด็จพระเอกาทศรถ	พระเจ้านันทบุเรง มังกยอชวา † นรธาเมงสอ มังรายกะยอฉะวาที่ 2 ตะโดธรรมราชา สุรกรรมา †
หน่วยที่เกี่ยวข้อง
กองทัพสยาม ทหารรับจ้างโปรตุเกส	กองทัพอาณาจักรพม่า
กำลัง
1584 6,000 คน 1586–1587 ทหาร 10,000 นาย, ช้าง 120 เชือก, ม้า 100 ตัว, เรือ 400 ลำ 1590–1592 15,000 คน 1592–1593 5,000 คน	1584 ทัพที่หนึ่ง: 4,000 คน, ม้า 400 ตัว, ช้าง 40 เชือก ทัพที่สอง: 7,000 คน, ม้า 500 ตัว, ช้าง 50 เชือก 1586–1587 ทัพที่หนึ่ง: 12,000 คน, ม้า 1,200 ตัว, ช้าง 100 เชือก ทัพที่สอง: 25,000 คน, ม้า 1,200 ตัว, ช้าง 220 เชือก 1590–1592 20,000 คน 1592–1593 24,000 คน
ความสูญเสีย
น้อย	มาก

สงครามพม่า–สยาม (พ.ศ. 2127–2136) หรือที่รู้จักในชื่อ ศึกนันทบุเรง (พม่า: နန္ဒဘုရင်စစ်ပွဲ) เป็นการทำสงครามระหว่างราชวงศ์ตองอูและอาณาจักรอยุธยา สงครามครั้งนี้ส่งผลให้อยุธยาหลุดพ้นจากการเป็นประเทศราชของพม่า สงครามครั้งนี้มีความสำคัญจากการกระทำยุทธหัตถีระหว่างสมเด็จพระนเรศวรมหาราชและพระมหาอุปราชา (มังกยอชวา) สงครามครั้งนี้ทำให้อำนาจอิทธิพลของพม่าเหนือสยามสิ้นสุดลงเป็นเวลา 174 ปี จนกระทั่งเมื่อพระเจ้ามังระส่งกองทัพมารุกรานสยามใน พ.ศ. 2310 ซึ่งส่งผลให้การปกครองของอาณาจักรอยุธยาถึงกาลอวสาน

เริ่มต้นสงคราม (2127)

กบฏเมืองอังวะ

กบฏเมืองอังวะกลายเป็นโอกาสสำคัญที่สมเด็จพระนเรศวรทรงใช้เป็นเหตุในการกอบกู้เอกราชจากพม่า สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชส่งกองทัพจำนวน 6,000 นาย โดยมีสมเด็จพระนเรศวรพระราชโอรสเป็นผู้นำทัพ เพื่อไปช่วยพระเจ้านันทบุเรงในศึกเมืองอังวะ ทว่ากองทัพสยามมิได้ยกไปช่วยรบที่เมืองอังวะตามคำสั่ง แต่กลับตั้งทัพคุมเชิงอยู่โดยรอบกรุงหงสาวดี เมื่อศึกเมืองอังวะสิ้นสุดลงอย่างรวดเร็ว สมเด็จพระนเรศวรทรงรีบถอยทัพออกจากเขตแดนหงสาวดี เพื่อหลีกเลี่ยงการเผชิญหน้ากับกองทัพหลวงของพระเจ้านันทบุเรงที่กำลังยกทัพกลับลงมา พระองค์นำทัพมาถึงเมืองแครงและหลั่งน้ำทักษิโณทกประกาศอิสรภาพอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 3 พฤษภาคม พ.ศ. 2127

ยุทธการที่แม่น้ำสะโตง

พระเจ้านันทบุเรงส่งกองทัพ (ประกอบด้วยกำลังพล 4,000 นาย ม้า 400 ตัว และช้างศึก 40 ช้าง) เพื่อไล่ติดตามกองทัพสยาม กองทัพพม่าตามทันกองทัพสยามที่บริเวณแม่น้ำสะโตง ทว่าล่าถอยกลับไปเมื่อสมเด็จพระนเรศวรทรงใช้พระแสงปืนต้นยิงถูกสุรกรรมาแม่ทัพพม่าจนเสียชีวิต

การติดตามของพม่า

พระเจ้านันทบุเรงทรงพระพิโรธยิ่ง จึงจัดเตรียมกองทัพประกอบด้วยกำลังพล 7,000 นาย ม้า 500 ตัว และช้าง 50 ช้าง เพื่อยกติดตามมาอีกระลอก โดยมีพระมหาอุปราชามังกยอชวาพระราชโอรสเป็นแม่ทัพหน้า กองทัพติดตามในครั้งนี้เป็นการจัดทัพอย่างรีบเร่ง ซึ่งแตกต่างจากศึกครั้งก่อน ๆ ของพระเจ้าบุเรงนองพระราชบิดา ที่มีการวางแผนอย่างละเอียดรอบคอบ กองกำลังรุกรานเพียง 7,000 นายย่อมไม่มีทางที่จะพิชิตอาณาจักรสยามได้เลย โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อต้องทำศึกในฤดูฝนที่ยากลำบาก แท้จริงแล้ว กองทัพพม่าต้องประสบกับสภาวะไม่พร้อมรบเนื่องจากเผชิญกับน้ำท่วมขังในพื้นที่ลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา และเกือบจะถูกทำลายจนสิ้นซากด้วยการโจมตีจากกองทัพเรือของฝ่ายอยุธยา

สงครามครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2129–2130)

การล้อมเมืองลำปาง

ในปี พ.ศ. 2129 พระเจ้านันทบุเรงวางแผนที่จะยกทัพมารุกรานอาณาจักรอยุธยาอีกครั้ง แผนการรุกรานในครั้งนี้ถูกกำหนดให้เปิดฉากโจมตีหัวเมืองเหนือของอาณาจักรอยุธยาก่อนเป็นลำดับแรก ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2129 กองทัพ (ประกอบด้วยกำลังพล 12,000 นาย ม้า 1,200 ตัว และช้าง 100 ช้าง) ภายใต้การนำของพระมหาอุปราชามังกยอชวา ได้ยกทัพเข้ารุกรานหัวเมืองเหนือของอาณาจักรอยุธยาโดยใช้เส้นทางจากดินแดนล้านนา อย่างไรก็ตาม กองทัพหงสาวดีไม่สามารถตีฝ่าแนวป้องกันที่เข้มแข็งของเมืองลำปางภายใต้การนำของสมเด็จพระนเรศวรไปได้ ส่งผลให้ต้องตัดสินใจถอนกำลังกลับไปในเดือนมิถุนายน

การล้อมกรุงศรีอยุธยา

สมเด็จพระนเรศวรและสมเด็จพระเอกาทศรถทรงนำกองทัพอยุธยาเข้าโจมตีกองทัพเชียงใหม่ภายใต้การนำของนรธาเมงสอ ณ บริเวณบ้านสระเกศ ใกล้กับป่าโมกและบางแก้ว แขวงเมืองวิเศษชัยชาญ

แม้จะประสบความพ่ายแพ้ในครั้งก่อน แต่พระเจ้านันทบุเรงยังไม่ลดละ โดยทรงเปิดฉากการรุกรานแบบสองทิศทาง (Two-pronged invasion) ในฤดูแล้งเมื่อวันที่ 19 ตุลาคม พ.ศ. 2129 ด้วยกำลังพล 25,000 นาย ม้า 1,200 ตัว และช้าง 220 ช้าง กองทัพนี้ถือเป็นกำลังพลชุดใหญ่ที่สุดเท่าที่พระเจ้านันทบุเรงสามารถรวบรวมได้ ทว่ายังคงไม่เพียงพอที่จะพิชิตอาณาจักรอยุธยา เนื่องจากมีขนาดเพียงหนึ่งในสามของกองทัพในศึกคราวเสียกรุงครั้งที่ 1 ของพระเจ้าบุเรงนองเมื่อปี พ.ศ. 2111 เท่านั้น

ในช่วงต้นของการศึก กองทัพหงสาวดีประสบความสำเร็จในการรุกคืบเข้าสู่ดินแดนอยุธยาได้ตามแผนการที่วางไว้ กองทัพทั้งสองฝ่ายสามารถตีฝ่าแนวป้องกันของอยุธยาได้สำเร็จ และรุกคืบมาถึงชานพระนครกรุงศรีอยุธยาในช่วงเดือนธันวาคม ทว่ากองทัพทั้งสองกลับไม่มีความพร้อมเพียงพอสำหรับการล้อมกรุงในระยะยาว เนื่องจากกรุงศรีอยุธยามีการเสริมสร้างแนวป้อมปราการที่เข้มแข็งอย่างยิ่ง เนื่องจากการวางแผนที่ขาดประสิทธิภาพ ส่งผลให้กำลังพลเริ่มล้มตายลงเป็นจำนวนหลายพันนายด้วยโรคระบาดและการขาดแคลนเสบียงอาหารภายในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2130 เมื่อเข้าสู่เดือนมีนาคม การล้อมกรุงเริ่มประสบความล้มเหลว เนื่องจากปรากฏช่องว่างในแนวล้อมของกองทัพหงสาวดี ส่งผลให้ฝ่ายอยุธยาสามารถลำเลียงเสบียงอาหารเข้าสู่กรุงศรีอยุธยาได้อย่างต่อเนื่อง กองทัพหงสาวดีเริ่มถอนกำลังกลับด้วยความยากลำบากเมื่อวันที่ 20 เมษายน พ.ศ. 2130 โดยมีกองทัพอยุธยาคอยติดตามโจมตีและรุกไล่กองทัพหงสาวดีอยู่ตลอดเส้นทาง มีกำลังพลเพียงส่วนน้อยเท่านั้นที่สามารถรักษาชีวิตและข้ามพรมแดนกลับไปได้ เมื่อเทียบกับจำนวนมหาศาลของกองทัพเริ่มแรกที่ยกมา

สงครามครั้งที่ 3 (พ.ศ. 2133–2135)

แผนเบื้องต้น

ภายหลังจากที่พระเจ้านันทบุเรงสถาปนาพระราชโอรสคือมังแยจอชวาและมังจีนองให้ไปปกครองเมืองอังวะและเมืองแปรในฐานะพระเจ้าอังวะและพระเจ้าแปร พระองค์จึงเริ่มวางแผนที่จะเปิดศึกกับกรุงศรีอยุธยาอีกครั้ง ฝ่ายหงสาวดีสามารถระดมสรรพกำลังได้เป็นจำนวนมหาศาลถึง 30,000 นาย ซึ่งนับว่าเป็นกองทัพที่มีขนาดใหญ่ที่สุดเท่าที่พระองค์จะรวบรวมได้ในขณะนั้น ทว่าเมืองโมกองซึ่งเป็นรัฐไทใหญ่ที่มีอำนาจมากกลับก่อกบฏขึ้น และปฏิเสธที่จะส่งกำลังพลมาช่วยศึกตามที่ทางหงสาวดีร้องขอ แทนที่จะทรงมุ่งเน้นไปที่การปราบปรามเมืองโมกองเพียงอย่างเดียว พระเจ้านันทบุเรงกลับตัดสินพระทัยที่จะดำเนินยุทธศาสตร์การทำสงครามพร้อมกันสองด้าน

กบฏเมืองโมกอง

พระเจ้านันทบุเรงตัดสินพระทัยปรับเปลี่ยนแผนการเดินทัพ โดยโยกย้ายกำลังพลที่จะใช้ในการบุกโจมตีหัวเมืองเหนือของอยุธยา ไปใช้ในการปราบปรามกบฏเมืองโมกองแทน เมื่อวันที่ 2 พฤศจิกายน พ.ศ. 2133 พระองค์ทรงส่งกองทัพจำนวน 10,000 นาย นำโดยตะโดธรรมราชาที่ 3 และนะฉิ่นเหน่าง์ เพื่อยกไปปราบปรามกบฏที่เมืองโมกอง ตะโดธรรมราชาที่ 3 และนะฉิ่นเหน่าง์ สามารถตีเมืองโมกองได้สำเร็จในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2134 พร้อมทั้งคุมตัวเจ้าฟ้าผู้ก่อกบฏกลับมายังกรุงหงสาวดีได้เป็นผลสำเร็จ ทว่าภายหลังจากที่กองทัพหงสาวดียกกลับไปได้ไม่นาน บุตรชายของเจ้าฟ้าผู้ก่อกบฏซึ่งหลบซ่อนตัวอยู่ภายนอกเมือง ได้นำกำลังเข้ายึดเมืองโมกองคืนได้สำเร็จในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2134 กองทัพจำนวน 8,000 นาย นำโดยมังรายกะยอฉะวาที่ 2 พระเจ้าอังวะ จำต้องยกทัพกลับไปปราบปรามกบฏอีกครั้ง และสามารถควบคุมสถานการณ์ได้สำเร็จในช่วงกลางปี พ.ศ. 2135

การรุกรานอาณาจักรอยุธยา

เมื่อวันที่ 24 พฤศจิกายน พ.ศ. 2133 พระเจ้านันทบุเรงส่งกองกำลังจำนวน 20,000 นาย นำโดยพระมหาอุปราชามังกยอชวา เพื่อยกทัพไปรุกรานอาณาจักรอยุธยา ทว่ากองทัพชุดนี้กลับประสบความล้มเหลวและไม่สามารถสร้างผลงานได้ดังเช่นที่คาดการณ์ไว้ เช่นเดียวกับเหตุการณ์ในปี พ.ศ. 2129 พระมหาอุปราชามังกยอชวานำทัพเข้ารุกรานหัวเมืองเหนือโดยใช้เส้นทางผ่านอาณาจักรล้านนา ทว่ากองทัพหงสาวดีกลับไม่สามารถรุกผ่านป้อมปราการที่เมืองลำปาง ซึ่งมีสมเด็จพระนเรศวรมหาราชเป็นผู้นำการตั้งรับได้อีกครั้ง กองทัพหงสาวดีพ่ายแพ้อย่างย่อยยับ ณ บริเวณชานเมืองลำปาง ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2134 กองทัพที่เหลือรอดกลับมาอยู่ในสภาพระส่ำระสายอย่างหนัก ส่งผลให้พระเจ้านันทบุเรงทรงตำหนิพระมหาอุปราชามังกยอชวาด้วยถ้อยคำรุนแรง และสั่งประหารชีวิตเหล่าแม่ทัพระดับสูงอีกหลายนาย

การรุกรานครั้งสุดท้าย (พ.ศ. 2135–2136)

การยุทธเชิงรุกเข้าสู่อาณาจักรหงสาวดี

เมื่อทรงตระหนักว่าสถานการณ์ภายในราชสำนักหงสาวดีกำลังเผชิญกับความระส่ำระสาย สมเด็จพระนเรศวรมหาราช จึงเปลี่ยนยุทธศาสตร์จากตั้งรับเป็นยุทธศาสตร์เชิงรุกในช่วงฤดูแล้งของปี พ.ศ. 2134–2135 โดยการส่งกองกำลังจำนวน 5,000 นาย เข้าโจมตีและกวาดต้อนผู้คนบริเวณชายฝั่งตะนาวศรีตอนบน แม้ว่ากองกำลังจากเมืองเมาะตะมะ จะสามารถขับไล่กองทัพของสมเด็จพระนเรศวรให้ถอยกลับไปได้ในท้ายที่สุด ทว่าการบุกโจมตีในครั้งนี้กลับเป็นสัญญาณที่บ่งบอกอย่างชัดเจนว่า ดุลยภาพแห่งอำนาจเริ่มเปลี่ยนทิศทางมาเป็นประโยชน์ต่อฝ่ายอยุธยาอย่างมีนัยสำคัญ ภายหลังจากเผชิญกับความพ่ายแพ้อย่างต่อเนื่องและความอัปยศจากการถูกฝ่ายอยุธยารุกรานเขตแดน ในที่สุดราชสำนักหงสาวดีจึงได้ตัดสินใจจัดกองทัพเพื่อเปิดฉากการรุกรานอาณาจักรอยุธยาอีกครั้ง

สงครามยุทธหัตถี

บทความหลัก: สงครามยุทธหัตถี

เมื่อวันที่ 4 พฤศจิกายน พ.ศ. 2135 กองทัพหงสาวดีจำนวน 24,000 นาย ได้เริ่มยกทัพเข้าสู่อยุธยาอีกครั้งเพื่อจะเผด็จศึกให้สำเร็จ ภายหลังจากการรบที่ดำเนินอย่างต่อเนื่องเป็นเวลากว่า 7 สัปดาห์ กองทัพหงสาวดีได้รุกคืบเข้าสู่เขตเมืองสุพรรณบุรี ซึ่งตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกของกรุงศรีอยุธยาได้สำเร็จ ​ณ จุดนี้ รายละเอียดของเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในสมรภูมิมีความคลาดเคลื่อนและแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญระหว่าง พงศาวดารพม่า และ พงศาวดารไทย ซึ่งทั้งสองฝ่ายต่างให้คำอธิบายถึงลำดับเหตุการณ์และผลลัพธ์ของการรบครั้งนี้ไว้คนละแบบ

พงศาวดารพม่าระบุว่าการรบครั้งสำคัญเกิดขึ้นเมื่อวันที่ 8 มกราคม พ.ศ. 2136 โดยเป็นการปะทะกันอย่างเต็มรูปแบบระหว่างกองทัพของหงสาวดีและอยุธยา ซึ่งในระหว่างการรบนั้น ทั้งพระมหาอุปราชามังกรยอชวาและสมเด็จพระนเรศวรมหาราชต่างกระทำยุทธหัตถีบนหลังช้างศึกด้วยกันทั้งสองพระองค์ ในการรบ พระมหาอุปราชามังกยอชวาทรงต้องกระสุนปืนจนสิ้นพระชนม์

หลักฐานที่สนับสนุนข้อสันนิษฐานดังกล่าวประกอบด้วย: การที่สมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงมีกองทหารรับจ้างชาวโปรตุเกสติดอาวุธเป็นราชองครักษ์, การที่พระองค์ได้รับการฝึกฝนวิชาทหารจากทหารรับจ้างชาวโปรตุเกสขณะประทับเป็นตัวประกัน ณ กรุงหงสาวดี และภาพจิตรกรรมในยุคแรกที่แสดงภาพการรบโดยปรากฏกลุ่มทหารรับจ้างชาวตะวันตกร่วมในเหตุการณ์ดังกล่าวด้วย

พงศาวดารไทยระบุว่า ยุทธหัตถีครั้งนี้เกิดขึ้นเมื่อวันที่ 18 มกราคม พ.ศ. 2136 ในระยะแรกของการรบเป็นการปะทะกันอย่างเต็มรูปแบบของทั้งสองกองทัพ ทว่าในระหว่างการสู้รบ ทั้งสองฝ่ายได้ตกลงที่จะตัดสินผลแพ้ชนะด้วยการทำยุทธหัตถีระหว่างพระมหาอุปราชามังกยอชวาและสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ในท้ายที่สุด พระมหาอุปราชาทรงต้องพระแสงของ้าวเจ้าพระยาแสนพลพ่ายของสมเด็จพระนเรศวรมหาราชจนสิ้นพระชนม์บนคอช้าง

ไม่ว่าข้อเท็จจริงจะเป็นประการใด ในท้ายที่สุดกองทัพหงสาวดีได้ถอนกำลังล่าถอยกลับไป โดยได้รับความสูญเสียอย่างหนักจากการที่ฝ่ายอยุธยายกทัพไล่ติดตามและเข้าตีกองทัพจนแตกพ่าย สงครามครั้งนี้ถือเป็นครั้งสุดท้ายของพระเจ้านันทบุเรงในการรุกรานอาณาจักรอยุธยา

และตลอดระยะเวลากว่าสิบปีต่อจากนั้น ฝ่ายหงสาวดีกลับกลายเป็นฝ่ายที่ต้องตั้งรับแทน โดยถือเป็นการ "พลิกโฉมหน้าทางสงครามเป็นครั้งแรกในรอบ 30 ปี"

บรรณานุกรม

• Baker, Chris; Phongpaichit, Pasuk (2017). A History of Ayutthaya: Siam in the Early Modern World. Cambridge University Press. น. 113–116. ISBN 9781316641132.
• Damrong Rajanubhab (1928). Chris Baker (ed.). Our Wars with the Burmese: Thai–Burmese Conflict 1539–1767. Translated by Aung Thein (2001 ed.). Bangkok: White Lotus. ISBN 974-7534-58-4.
• Glenn S., ed. (24 August 2013). "ยุทธหัตถี" (Dictionary). Royal Institute Dictionary-1982. Thai-language.com. Retrieved 24 August 2013. a war elephant; combat while mounted on war elephants