ฤๅษีสุกกทันตะ

เทวรูปจำลองพระฤๅษีสุกกะทันตะ ณ อาศรมเขาสมอคอน วัดเขาสมอคอน จังหวัดลพบุรี

ฤๅษีสุกกทันตะ, ฤๅษีสุกทันต์ หรือ สุกกทันตฤาษี เป็นนามของฤๅษีที่ปรากฏอยู่ในวรรณคดีภาษาบาลีหลายเรื่อง เช่นใน จามเทวีวงศ์ กล่าวว่าฤๅษีสี่ตนเป็นสหายกันมา ได้แก่ วาสุเทพ สำนักอยู่ยอดเขาอุจฉุบรรพตน (เขาอ้อย) พรหมิสิ สำนักอยู่ในภูเขาทวิธาคค์ (เขาสองยอด) สัชชนาไลย อยู่ในเขาลตางค์ (เขาเครือเขา) และสุกกทันต์ อยู่ในภูเขาธัมมิก (เขาสมอคอน) ณ เมืองเรียกว่าละโว้ ในตอนต้นของ ชินกาลมาลีปกรณ์ ส่วนที่กล่าวถึงตำนานเมืองหริภุญชัย ในฉบับนี้สุกกทันตะเป็นคฤหัสถ์ ทั้งสองตำนานกล่าวตรงกันว่าท่านสุกทันต์มีถิ่นพำนักอยู่ที่ลวปุระหรือกรุงละโว้ คือเมืองลพบุรี

ตามตำนานกล่าวว่า วาสุเทพฤๅษีและสุกันตฤๅษี ได้เอาไม้เท้าขีดพื้นดินเป็นรูปหอยวงรีแล้วเนรมิตรให้เป็นเมืองขึ้นตั้งชื่อว่า "นครหริภุญชัย" ฤๅษีสุกกทันตะพำนักอยู่ที่เขาสมอคอน อันเปรียบได้ดั่งสำนักตักศิลาแห่งกรุงลวปุระ และยังเป็นสถานที่ที่พระนางจามเทวีทรงเล่าเรียนศิลปวิทยาคม ฝึกศิลปะการต่อสู้ป้องกันตัวด้วยศาสตราวุธในวัยเยาว์จากฤๅษีสุกกทันตะ ฤๅษีวาสุเทพซึ่งพำนักอยู่ที่ดอยสุเทพ ได้เขียนสาส์นไปยังฤๅษีสุกกทันตะเพื่อให้ช่วยคัดเลือกบุคคลที่เหมาะสมจะมาเป็นผู้ปกครองนครหริภุญไชย ซึ่งก็คือพระนางจามเทวี ในการเดินทางทางชลมารคของพระนางจามเทวีที่ต้องคุมไพร่พลขึ้นมาเมืองเหนือมากกว่า 7,500 ชีวิต โดยฤๅษีสุกทันตะก็ร่วมขบวนเสด็จมาอารักขาพระนางด้วย

ตามเอกสารล้านนา ระบุว่าเป็นสุกทันตฤาษี เป็นพระอาจารย์ของพ่อขุนรามคำแหงแห่งกรุงสุโขทัย กับพญางำเมืองแห่งแคว้นพะเยา

ฤๅษีสุกกทันตะได้รับการขนานนามว่าเป็นผู้เริ่มต้นมวยลพบุรีอันเป็นรากฐานของมวยไทยจากการตั้งสำนักดังกล่าวข้างต้น

ชื่อ "สุกกทันตะ" สันนิษฐานว่า น่าจะแผลงมาจากคำว่า "สกันทา หรือ “ขันทกุมาร" เทพฮินดูผู้เป็นโอรสของพระศิวะ ดังนั้นฤๅษีตนนี้จึงน่าจะนับถือไศวนิกาย อีกข้อสันนิษฐานเสนอว่ามาจาก "สักกะ+ทัณฑ์" แปลว่าการที่พระอินทร์ถูกลงทัณฑ์ อาจเกี่ยวข้องกับพระกฤษณะผู้เป็นอวตารของพระวิษณุมาทำหน้าที่ปราบพระอินทร์ ในนัยนี้ ฤๅษีสุกกทันตะจึงนับถือไวษณพนิกาย อีกแนวคิดหนึ่งเสนอว่ามาจาก "สุกกะ+ทันตะ" หมายถึง ฟันสีขาวสุกสกาว อาจเกี่ยวข้องกับชาติพันธุ์บางเผ่าที่ไม่เคี้ยวหมาก เช่น ลัวะ