รูปแบบเภสัชภัณฑ์

รูปแบบเภสัชภัณฑ์ (อังกฤษ: dosage form) คือรูปแบบทางกายภาพของสารประกอบทางเคมีที่นำมาใช้เป็นยา สารเคมีแต่ละกลุ่มที่นำมาใช้เป็นยานั้นมีการออกฤทธิ์และส่งผลต่อร่างกายแตกต่างกัน ดังนั้นจึงต้องมีการคิดค้นรูปแบบเภสัชภัณฑ์เพื่อให้ยาออกฤทธิ์ได้ตรงกับบริเวณเป้าหมายอย่างมีประสิทธิผลสูงสุด โดยต้องคำนึงถึงความปลอดภัยและความถูกต้องตามเภสัชตำรับ

หลักเกณฑ์การจำแนก

ในทางเภสัชกรรมมีการจำแนกรูปแบบเภสัชภัณฑ์ต่าง ๆ โดยอาจใช้ลักษณะในการจำแนกได้มากกว่าหนึ่งลักษณะ เช่น ลักษณะทางกายภาพของเภสัชภัณฑ์ ซึ่งประกอบด้วย ยาเตรียมประเภทของเหลว (Liquid Dosage Forms), ยาเตรียมประเภทของแข็ง (Solid Dosage Form), ยาเตรียมประเภทกึ่งแข็ง (Semisolid Dosage Form), ยาเตรียมประเภทอื่น ๆ (Miscellaneous Dosage Form) ลักษณะการนำตัวยาสู่ร่างกาย ประกอบด้วย ปาก (Oral), สูดดม (Inhalational), ฉีด (Parenteral Injection), ยาใช้ภายนอก (Topical) และยาเหน็บ (Suppository) เป็นต้น

ยาเตรียมประเภทของเหลว

ยาเตรียมประเภทของเหลวยังนำมาจัดจำแนกตามลักษณะการละลายน้ำและยาประเภทกระจายตัวอีกดังต่อไปนี้

ยาน้ำสารละลาย

ตัวทำละลายที่ใช้น้ำ

• ยาน้ำปรุง (Aroma Waters) เป็นสารอิ่มตัวของน้ำมันระเหยง่าย (volatile oil) หรือน้ำมันหอมระเหย (essential oil) หรือสารที่มีกลิ่นหอม (aromatic substances) ละลายในน้ำ มีลักษณะใส มีกลิ่นหอมโดยใช้สารแต่งกลิ่น
• ยาน้ำใส (Solutions) เรียกอีกชื่อหนึ่งว่า ยาสารละลาย คือยาเตรียมในรูปแบบยาน้ำใสโดยประกอบด้วยตัวยาหรือส่วนประกอบอื่น ๆ ตั้งแต่หนึ่งชนิดขึ้นไปละลายในน้ำ ส่วนมากตัวยาเป็นสารไม่ระเหยและละลายน้ำได้ดีผสมกันอยู่ในยา ตัวทำละลายที่เป็นที่นิยมของยาประเภทนี้คือน้ำ ส่วนตัวทำละลายอื่น ๆ อาจมีการนำมาใช้บ้าง เช่น แอลกอฮอล์และกลีเซอรีน
• ยาน้ำเชื่อม (Syrups) คือยาน้ำรับประทานที่มีการแต่งรสหวานด้วยน้ำตาลหรือสารที่ใช้แทนน้ำตาล ลักษณะทางกายภาพมีความข้น หวาน อาจใช้การแต่งรสอื่น ๆ ร่วมด้วยได้

ตัวทำละลายที่ไม่ใช้น้ำ

• ยาอิลิกเซอร์
• ยาสปิริต
• ยาทิงเจอร์
• ยาสกัดไหลเหลว

ยาน้ำกระจายตัว

กระจายผงยา

• ยาน้ำเมือก
• ยาน้ำนม
• ยาแมกมา
• เจล

แขวนลอยผงยาที่ไม่ละลายน้ำ

• ยาน้ำแขวนตะกอน
• ยาอิมัลชั่น

ยาเตรียมประเภทของแข็ง

ใช้จำนวนแบ่งส่วน

ยาใช้ภายนอก

• ยาห่อ
• ยาแคปซูล
• ยาคาเซ่ต์
• ยาลูกกลอน
• ยาเม็ด
• ยาอมชนิดลูกกวาด
• ยาเม็ดอม

ยาใช้ภายใน

• ยาเหน็บ

ใช้จำนวนมาก

ยาใช้ภายใน

• ยาผงรับประทาน
• ยาแกรนูล
• ยาผงฟู

ยาใช้ภายนอก

• ยาผงโรยแผล
• ยาสีฟันผง
• ยานัตถุ์
• ยาพ่น

ยาเตรียมประเภทกึ่งของแข็ง

• ยาขี้ผึ้ง
• ครีม
• เพสท์

ยาเตรียมประเภทอื่น ๆ

• แอโรซอล
• สเปรย์