รายพระนามเจ้านายไทยที่ทรงลาออกจากฐานันดรศักดิ์

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
ไปยังการนำทาง ไปยังการค้นหา

รายพระนามพระบรมวงศานุวงศ์ฝ่ายใน ในราชวงศ์จักรี ที่ได้ขอพระราชทานกราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ เพื่อเสกสมรสกับสามัญชน หรือด้วยเหตุผลบางประการ และบางองค์ก็ถูกถอดออกจากฐานันดรศักดิ์ เนื่องจากทรงกระทำความผิด

ประวัติ[แก้]

การอภิเษกสมรสของเจ้านายฝ่ายใน ในสมัยก่อนไม่เป็นที่นิยมมากนัก โดยหลายพระองค์มิได้อภิเษกสมรสตลอดพระชนม์ชีพ เพราะไม่อาจเลือกคู่ครองเองได้ และจะต้องอภิเษกสมรสกับผู้ที่มีฐานันดรศักดิ์สูงกว่า หรือเท่าเทียมกันเท่านั้น แต่ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์เป็นระบอบประชาธิปไตย ซึ่งทำให้โครงสร้าง และระบบระเบียบด้านต่าง ๆ เปลี่ยนแปลงไป โดยเจ้านายฝ่ายในมีสิทธิในการเลือกคู่ครองได้ โดยส่วนมากเป็นหม่อมเจ้าหญิง ได้กราบบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งราชวงศ์ เพื่อสมรสกับสามัญชน ตามที่กฎมณเฑียรบาลว่าด้วยการสมรสพระราชวงศ์ แก้ไขเพิ่มเติม พุทธศักราช 2475 มาตรา 4 กล่าวว่า "เจ้าหญิงองค์ใด ถ้าจะทำการสมรสกับผู้อื่น ซึ่งมิใช่เจ้าในพระราชวงศ์ อันเป็นการไม่ต้องด้วยพระราชประเพณีนิยม ท่านว่าต้องกราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์เสียก่อน"[1]

เจ้านายฝ่ายในที่ถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์[แก้]

เจ้านายฝ่ายในในราชวงศ์จักรีที่ได้ขอพระราชทานกราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์

  ยังทรงพระชนม์

รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว[แก้]

ลำดับ พระยศเดิม พระบิดา วันที่ลาออกจากฐานันดรศักดิ์ อ้างอิง
1 หม่อมเจ้าพรรณเพ็ญแข เพ็ญพัฒน์ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดม 23 สิงหาคม พ.ศ. 2475 [2]
2 หม่อมเจ้าฉวีวงศ์ รุจจวิชัย พระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ารุจาวรฉวี 23 สิงหาคม พ.ศ. 2475 [3]
3 หม่อมเจ้าเกษรสุคนธ์ โตษะณีย์ พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโตสินี 20 กันยายน พ.ศ. 2475 [4]
4 หม่อมเจ้าสุพรรณโนภาศ กาญจนวิชัย พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นชาญไชยบวรยศ 6 พฤษภาคม พ.ศ. 2476 [5]
5 หม่อมเจ้าศรีอักษร วรวุฒิ พระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรวุฒิอาภรณ์ 17 พฤษภาคม พ.ศ. 2476 [6]
6 หม่อมเจ้าจารุพัตรา อาภากร พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์ 2 สิงหาคม พ.ศ. 2476 [7]

รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร[แก้]

ลำดับ พระยศเดิม พระบิดา วันที่ลาออกจากฐานันดรศักดิ์ อ้างอิง
1 หม่อมเจ้าไตรทิพย์สุดา เกษมสันต์ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์ 26 มีนาคม พ.ศ. 2478 [8]
2 หม่อมเจ้าศกุนตลา สวัสดิวัตน์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ 16 สิงหาคม พ.ศ. 2478 [9]
3 หม่อมเจ้าพิศเพี้ยนแขไข ชยางกูร พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป 28 กันยายน พ.ศ. 2479 [ต้องการอ้างอิง]
4 หม่อมเจ้าเกษมเสาวภา เกษมศรี พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงศ์ประวัติ 28 ตุลาคม พ.ศ. 2479 [ต้องการอ้างอิง]
5 หม่อมเจ้าศะศิธรพัฒนวดี รัชนี พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ 30 พฤศจิกายน พ.ศ. 2479 [ต้องการอ้างอิง]
6 หม่อมเจ้าพรพิลาศ ดิศกุล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ 24 เมษายน พ.ศ. 2480 [10]
7 หม่อมเจ้าชัชวาลย์ โตษะณีย์ พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโตสินี 31 เมษายน พ.ศ. 2480 [10]
8 หม่อมเจ้ากริณานฤมล สุริยง พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นไชยาศรีสุริโยภาส 11 พฤษภาคม พ.ศ. 2481 [11]
9 หม่อมเจ้าฤดีวรวรรณ วรวรรณ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ 2 พฤศจิกายน พ.ศ. 2481 [12]
10 หม่อมเจ้ารำไพศรีสอางค์ รพีพัฒน์ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์ 11 สิงหาคม พ.ศ. 2482 [13]
11 หม่อมเจ้าสุเลสลัลเวง สวัสดิวัตน์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ 23 สิงหาคม พ.ศ. 2482 [14]
12 หม่อมเจ้าบวรวิจิตร สุทัศนีย์ พระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุทัศนนิภาธร 28 กันยายน พ.ศ. 2482 [15]
13 หม่อมเจ้าศิริมาบังอร อาภากร พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์ 20 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2483 [16]
14 หม่อมเจ้าจิตรจง จักรพันธุ์ พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอนุพงษ์จักรพรรดิ์ 27 มีนาคม พ.ศ. 2483 [17]
15 หม่อมเจ้าอภิลาช จักรพันธุ์ พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอนุพงษ์จักรพรรดิ์ 4 มิถุนายน พ.ศ. 2483 [18]
16 หม่อมเจ้าจิตร์บรรจง กิติยากร พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ 16 พฤษภาคม พ.ศ. 2484 [19]
17 หม่อมเจ้าชัชวาลย์ฉวี สุทัศนีย์ พระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุทัศนนิภาธร 2 กันยายน พ.ศ. 2484 [20]
18 หม่อมเจ้าสลักทองนูน ทองใหญ่ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม 18 ธันวาคม พ.ศ. 2484 [21]
19 หม่อมเจ้าอำไพพิลาศ กัลยาณวงศ์ พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชา 7 เมษายน พ.ศ. 2485 [22]
20 หม่อมเจ้าอรอำไพ เกษมสันต์ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์ 15 พฤษภาคม พ.ศ. 2485 [23]
21 หม่อมเจ้าสุริยนันทนา สุริยง พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นไชยาศรีสุริโยภาส 5 กันยายน พ.ศ. 2485 [24]
22 หม่อมเจ้าคันธรสรังษี รพีพัฒน์ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์ 18 มกราคม พ.ศ. 2486 [25]
23 หม่อมเจ้าเราหินาวดี ดิศกุล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ 18 มกราคม พ.ศ. 2486 [25]
24 หม่อมเจ้าสุมณีนงเยาว์ ดิศกุล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ 9 พฤษภาคม พ.ศ. 2487 [ต้องการอ้างอิง]
25 หม่อมเจ้าศิริอัจฉรา จักรพันธุ์ พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอนุพงษ์จักรพรรดิ์ 11 กรกฎาคม พ.ศ. 2487 [26]
26 สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา สมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก 11 กรกฎาคม พ.ศ. 2487 [26]
27 หม่อมเจ้ามัทรีโสภณนา สวัสดิวัตน์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ 16 สิงหาคม พ.ศ. 2487 [27]
28 หม่อมเจ้าเริงจิตร์แจรง อาภากร พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงชุมพรเขตรอุดมศักดิ์ 1 กันยายน พ.ศ. 2487 [28]
29 หม่อมเจ้าจารุลักษณ์กัลยาณี รังสิต สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาชัยนาทนเรนทร 28 มิถุนายน พ.ศ. 2488 [29]
30 หม่อมเจ้าประไพพงษ์ ชยางกูร พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป 8 สิงหาคม พ.ศ. 2488 [30]
31 หม่อมเจ้าสวรรณา ภาณุพันธุ์ พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดช 2 เมษายน พ.ศ. 2489 [31]
32 หม่อมเจ้าโสมกานดา จันทรทัต พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชา 14 พฤษภาคม พ.ศ. 2489 [ต้องการอ้างอิง]

รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร[แก้]

ลำดับ พระยศเดิม พระบิดา วันที่ลาออกจากฐานันดรศักดิ์ อ้างอิง
1 หม่อมเจ้าลำนักเนตร์ จักรพันธุ์ พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอนุพงษ์จักรพรรดิ์ 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2489 [32]
2 หม่อมเจ้าพงศ์กวี กัลยาณวงศ์ พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชา 15 มกราคม พ.ศ. 2490 [33]
3 หม่อมเจ้าวิสาขานุจฉวีย์ สวัสดิวัตน์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ 24 ตุลาคม พ.ศ. 2490 [34]
4 หม่อมเจ้าฉัตรสุดา ฉัตรชัย พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระกำแพงเพชรอัครโยธิน 8 มีนาคม พ.ศ. 2493 [35]
5 หม่อมเจ้าส่งรัศมี จักรพันธุ์ พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอนุพงษ์จักรพรรดิ์ 31 กรกฎาคม พ.ศ. 2494 [36]
6 หม่อมเจ้าอรอุษา จักรพันธุ์ พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอนุพงษ์จักรพรรดิ์ 6 สิงหาคม พ.ศ. 2495 [37]
7 พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอินทุรัตนา สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต 4 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2496 [38]
8 หม่อมเจ้าเฟื่องฉัตร ฉัตรชัย พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระกำแพงเพชรอัครโยธิน 31 มีนาคม พ.ศ. 2498 [39]
9 หม่อมเจ้ารังษีนภดล ยุคล พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภาณุพันธุ์ยุคล 10 เมษายน พ.ศ. 2499 [40]
10 หม่อมเจ้าพันธุ์สวลี ยุคล พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภาณุพันธุ์ยุคล 10 เมษายน พ.ศ. 2499 [40]
11 หม่อมเจ้าหิรัญฉัตร ฉัตรชัย พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระกำแพงเพชรอัครโยธิน 1 พฤษภาคม พ.ศ. 2499 [41]
12 หม่อมเจ้าวุฒิเฉลิม วุฒิชัย พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกร 14 กรกฎาคม พ.ศ. 2499 [42]
13 หม่อมเจ้าอมิตดา สวัสดิวัตน์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ 17 สิงหาคม พ.ศ. 2499 [43]
14 หม่อมเจ้าวุฒิสวาท วุฒิชัย พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกร 8 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2500 [44]
15 หม่อมเจ้าวุฒิวิฑู วุฒิชัย พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกร 8 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2500 [44]
16 หม่อมเจ้าพันธุ์วโรภาส ภาณุพันธุ์ พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดช 31 มีนาคม พ.ศ. 2501 [45]
17 หม่อมเจ้าประภาพันธุ์ ภาณุพันธุ์ พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดช 16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2504 [46]
18 หม่อมเจ้าภุมรีภิรมย์ ยุคล พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ 1 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2506 [47]
19 หม่อมเจ้าปัทมนรังษี ยุคล พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ 29 มกราคม พ.ศ. 2508 [ต้องการอ้างอิง]
20 หม่อมเจ้าจันทรจรัสศรี ยุคล พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ ตุลาคม พ.ศ. 2508 [ต้องการอ้างอิง]
21 หม่อมเจ้ามาลินีมงคล ยุคล พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ สิงหาคม พ.ศ. 2512 [ต้องการอ้างอิง]
22 สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าอุบลรัตนราชกัญญา สิริวัฒนาพรรณวดี พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร 25 กรกฎาคม พ.ศ. 2515 [48]
23 หม่อมเจ้าศรีสว่างวงศ์ ยุคล พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมพลฑิฆัมพร 27 ธันวาคม พ.ศ. 2521 [49]
24 สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร 12 ตุลาคม พ.ศ. 2524 [50]
25 หม่อมเจ้าภานุมา ยุคล พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภาณุพันธุ์ยุคล 19 ธันวาคม พ.ศ. 2552 [ต้องการอ้างอิง]
26 พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ พระวรชายาฯ อภิรุจ สุวะดี 11 ธันวาคม พ.ศ. 2557 [51]

เจ้านายที่ถูกถอดออกจากฐานันดรศักดิ์[แก้]

เจ้านายในราชวงศ์จักรี ที่ถูกถอดออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์

ลำดับ พระยศเดิม พระบิดา วันที่ถูกถอดออกจากฐานันดรศักดิ์ อ้างอิง
1 พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าลำดวน สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท 17 มกราคม พ.ศ. 2347 [52]
2 พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอินทปัต สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท 17 มกราคม พ.ศ. 2347 [52]
3 สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร กรมขุนกษัตรานุชิต สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี กันยายน พ.ศ. 2352
4 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงรักษ์รณเรศ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช สมัยรัชกาลที่ 3 [53]
5 พระเจ้าพี่นางเธอ พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์ อรรคราชสุดา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 21 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2429 [54]
6 หม่อมเจ้าออน พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเรณู ราว พ.ศ. 2435 [55][56]
7 หม่อมเจ้าแฝง พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเริงคนอง ราว พ.ศ. 2435 [55]
8 หม่อมเจ้าอุบลพรรณี วรวรรณ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ 2 สิงหาคม พ.ศ. 2477 [57]
9 หม่อมเจ้าจันทร์เจริญ รัชนี พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ 10 มิถุนายน พ.ศ. 2481 [58]
10 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนชัยนาทนเรนทร พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 25 พฤศจิกายน พ.ศ. 2482 [59]

ดูเพิ่ม[แก้]

อ้างอิง[แก้]

  1. ราชกิจจานุเบกษา, กฎมณเฑียรบาลว่าด้วยการสมรสพระราชวงศ์แก้ไขเพิ่มเติม พุทธศักราช 2475, เล่ม 49, 11 สิงหาคม พ.ศ. 2475, หน้า 256
  2. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศศาลาว่าการพระราชวัง พระราชวงศ์กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 49, ตอน 0ง, 28 สิงหาคม พ.ศ. 2475, หน้า 1807
  3. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศศาลาว่าการพระราชวัง พระราชวงศ์กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 49, ตอน 0ง, 4 กันยายน พ.ศ. 2475, หน้า 1853
  4. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศศาลาว่าการพระราชวัง พระราชวงศ์กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, หน้า 49, ตอน0ง, 25 กันยายน พ.ศ. 2475, หน้า 2196
  5. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศศาลาว่าการพระราชวัง เรื่อง หม่อมเจ้าลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์เพื่อทำการสมรส, เล่ม 50, ตอน 0ง, 14 พฤษภาคม พ.ศ. 2476, หน้า 449
  6. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศศาลาว่าการพระราชวัง เรื่อง หม่อมเจ้าลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 50, ตอน 0ง, 21 พฤษภาคม พ.ศ. 2476ล หน้า 495
  7. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศศาลาว่าการพระราชวัง เรื่อง หม่อมเจ้าลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 50, ตอน 0 ง, 6 สิงหาคม พ.ศ. 2476, หน้า 1264
  8. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 52, ตอน 0ง, 29 มีนาคม พ.ศ. 2478, หน้า 4067
  9. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ เพื่อทำการสมรส, เล่ม 52, ตอน 0ง, 25 สิงหาคม พ.ศ. 2478, หน้า 1714
  10. 10.0 10.1 ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 54, ตอน ง, 10 พฤษภาคม พ.ศ. 2480ล หน้า 263
  11. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง หม่อมเจ้ากริณานฤมล สุริยง กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์เพื่อทำการสมรส, เล่ม 55, ตอน ง, 23 พฤษภาคม พ.ศ. 2481, หน้า 446
  12. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง หม่อมเจ้าฤดีวรวรรณ วรวรรณ กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ เพื่อทำการสมรส, เล่ม 55, ตอน ง, 7 พฤศจิกายน พ.ศ. 2481, หน้า 2753
  13. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง หม่อมเจ้ารำไพศรีสอางค์ รพีพัฒน์ กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 56, ตอน 0 ง, 21 สิงหาคม พ.ศ. 2482, หน้า 1465
  14. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง หม่อมเจ้ากราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 56, ตอน 0ง, 28 สิงหาคม พ.ศ. 2482ล หน้า 1523
  15. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง หม่อมเจ้ากราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 56, ตอน 0ง, 9 ตุลาคม พ.ศ. 2482, หน้า 2124
  16. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 56, ตอน 0ง, 26 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2482, หน้า 3463
  17. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 57, ตอน 0ง, 2 เมษายน พ.ศ. 2483, หน้า 94
  18. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 57, ตอน 0ง, 11 มิถุนายน พ.ศ. 2483, หน้า 789
  19. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 58, ตอน 0 ง, 27 พฤษภาคม พ.ศ. 2484,หน้า 1595
  20. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 58, ตอน 0 ง, 9 กันยายน พ.ศ. 2484, หน้า 2872
  21. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 58, ตอน 0 ง, 30 ธันวาคม พ.ศ. 2484, หน้า 5046
  22. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 59, ตอน 26 ง, 15 เมษายน พ.ศ. 2485, หน้า 1032
  23. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 59, ตอน 34 ง, 26 พฤษภาคม พ.ศ. 2485, หน้า 1433
  24. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 59, ตอน 60ง, 15 กันยายน พ.ศ. 2485, หน้า 2099
  25. 25.0 25.1 ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 60, ตอน 13 ง, 2 มีนาคม พ.ศ. 2486, หน้า 778
  26. 26.0 26.1 ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 61, ตอน 42 ง, 18 กรกฎาคม พ.ศ. 2487, หน้า 1411
  27. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 61, ตอน 51 ง, 22 สิงหาคม พ.ศ. 2487ล หน้า 1662
  28. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 61, ตอน 57ง, 12 กันยายน พ.ศ. 2487, หน้า 1798
  29. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์ (หม่อมเจ้าจารุลักษณ์กัลยาณี รังสิต), เล่ม 62, ตอน 39ง, 24 กรกฎาคม พ.ศ. 2488ล หน้า 1113
  30. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์ (หม่อมเจ้าประไพพงษ์ ชยางกูร), เล่ม 62, ตอน 46 ง, 28 สิงหาคม พ.ศ. 2488ล หน้า 1301
  31. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 63, ตอน 23 ง, 16 เมษายน พ.ศ. 2489, หน้า 547
  32. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์ , เล่ม 63, ตอน 53 ง, 6 สิงหาคม พ.ศ. 2489, หน้า 1075
  33. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 64, ตอน 7 ง, 4 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2490, หน้า 188
  34. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 64, ตอน 52 ง, 4 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490, หน้า 2850
  35. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 1/2493 เรื่อง กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 67, ตอน 16 ง, 21 มีนาคม พ.ศ. 2493ล หน้า 1303
  36. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 1/2494 เรื่อง กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์เพื่อทำการสมรส, เล่ม 68, ตอน 52 ง, 14 สิงหาคม พ.ศ. 2494, หน้า 3329
  37. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 69, ตอน 51 ง, 19 สิงหาคม พ.ศ. 2495ล หน้า 2570
  38. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 1/2496 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 70, ตอน 15 ง, 24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2496, หน้า 755
  39. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 1/2498 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ (หม่อมเจ้าเฟื่องฉัตร ฉัตรชัย), เล่ม 72, ตอน 30 ง, 26 เมษายน พ.ศ. 2498, เล่ม 932
  40. 40.0 40.1 ราชกิจจานุเบกษา,ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 2/2499 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ (หม่อมเจ้ารังษีนภดล ยุคล), เล่ม 73, ตอน 59 ง, 31 กรกฎาคม พ.ศ. 2499 หน้า 2125
  41. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 4/2499 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ (หม่อมเจ้าหญิงหิรัญฉัตร ฉัตรชัย), เล่ม 73, ตอน 44 ง, 29 พฤษภาคม พ.ศ. 2499ล หน้า 1557
  42. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 4/2499 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ (หม่อมเจ้าหญิงวุฒิเฉลิม วุฒิชัย), เล่ม 73, ตอน 61 ง, 7 สิงหาคม พ.ศ. 2499, หน้า 2222
  43. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 6/2499 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ (หม่อมเจ้าอมิตตา สวัสดิวัตน์), เล่ม 73, ตอน 72 ง, 11 กันยายน พ.ศ. 2499, หน้า 2602
  44. 44.0 44.1 ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 2/2500 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 74, ตอน 23 ง, 5 มีนาคม พ.ศ. 2500,หน้า 667
  45. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 1/2501 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 75, ตอน 32 ง, 22 เมษายน พ.ศ. 2501, หน้า 1354
  46. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 1/2504 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์พระราชวงศ์, เล่ม 78, ตอน 23 ง, 14 มีนาคม พ.ศ. 2504, หน้า 692
  47. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 1/2506 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 80, ตอน 21 ง, 5 มีนาคม พ.ศ. 2506, หน้า 634
  48. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศพระบรมราชโองการ เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 89, ตอน 112 ก ฉบับพิเศษ, 25 กรกฎาคม พ.ศ. 2515, หน้า 1
  49. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ หม่อมเจ้าศรีสว่างวงศ์ ยุคล, เล่ม 96, ตอน 18 ง, 13 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2522ล หน้า 587
  50. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศพระบรมราชโองการ เรื่อง สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี ทรงเสกสมรส, เล่ม 98, ตอน 171 ฉบับพิเศษ, 15 ตุลาคม พ.ศ. 2524, หน้า 1
  51. "พระบรมราชโองการ ประกาศ เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. 131 (29ข): 1. 12 ธันวาคม พ.ศ. 2557. Check date values in: |date= (help)
  52. 52.0 52.1 [1]
  53. ภาณุพันธุวงศ์วรเดช, สมเด็จฯ เจ้าฟ้า กรมพระยา. เรื่องเดิม, หน้า 117-118.
  54. เอนก นาวิกมูล. หญิงชาวสยาม. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ : แสงดาว, 2547, หน้า 115
  55. 55.0 55.1 วีระยุทธ ปีสาลี (8 มิถุนายน 2559). "บันทึกรักท่านหญิง : ความรักและการแต่งงานของเจ้านายสตรีหลัง พ.ศ. 2475". ศิลปวัฒนธรรม (37:8), หน้า 78
  56. ภาวิณี บุนนาค (มกราคม-ธันวาคม 2557). เพศวิถีของผู้หญิงในคดีความ สมัยรัชกาลที่ 5 (PDF). วารสารวิชาการมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา (8:1). p. 83-85. Check date values in: |year= (help)
  57. "ประกาศกระทรวงวัง เรื่อง ถอดออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. 51 (0ง): 1399. 12 สิงหาคม พ.ศ. 2477. Check date values in: |date= (help)
  58. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ถอดหม่อมเจ้าจันทรเจริญ รัชนี ออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 55, ตอน ง, 20 มิถุนายน พ.ศ. 2481, หน้า 797
  59. "ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง ถอดยศ ฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ และบรรดาศักดิ์" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. 56 (0ง): 2617. 27 พฤศจิกายน พ.ศ. 2482. Check date values in: |date= (help)

หนังสือสำหรับค้นคว้าเพิ่มเติม[แก้]

  • กัลยาณิวัฒนา, สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ เจ้าฟ้า. มหามกุฎราชสันตติวงศ์ พระนามพระราชโอรสธิดา พระราชนัดดา. กรุงเทพฯ : อมรินทร์พริ้นติง แอนด์ พับลิชชิ่ง, 2547.
  • กัลยาณิวัฒนา, สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ เจ้าฟ้า. จุฬาลงกรณราชสันตติวงศ์ พระนามพระราชโอรส พระราชธิดา และพระราชนัดดา. กรุงเทพฯ : บรรณกิจ 1991, 2548.
  • ไฟน์สโตน, เจฟฟรีย์. จุฬาลงกรณราชสันตติวงศ์ พระบรมราชวงศ์แห่งประเทศไทย. กรุงเทพฯ : พิษณุโลกการพิมพ์, 2532.
  • วีระยุทธ ปีสาลี. "'แม่ค้าศักดินา' : การปรับตัวสู่การประกอบอาชีพของเจ้านายสตรีหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475," ศิลปวัฒนธรรม 36, 10 (สิงหาคม 2558), หน้า 72-89.
  • ศุภวัฒย์ เกษมศรี, พลตรี หม่อมราชวงศ์, และรัชนี ทรัพย์วิจิตร. พระอนุวงศ์ชั้นหม่อมเจ้าในพระราชวงศ์จักรี. พิมพ์ครั้งที่ 3, กรุงเทพ : บรรณกิจ 1991, 2549.