มาตราชั่งตวงวัดของไทย
 | ลิงก์ข้ามภาษาในบทความนี้ มีไว้ให้ผู้อ่านและผู้ร่วมแก้ไขบทความศึกษาเพิ่มเติมโดยสะดวก เนื่องจากวิกิพีเดียภาษาไทยยังไม่มีบทความดังกล่าว กระนั้น ควรรีบสร้างเป็นบทความโดยเร็วที่สุด |
มาตราชั่งตวงวัดของไทย หรือ มาตราชั่งตวงวัดตามประเพณีของไทย เป็นหลักในการวัด ความยาว น้ำหนัก พื้นที่ ปริมาตร ซึ่งมีการใช้มาตั้งแต่สมัยโบราณในประเทศไทย จวบจนกระทั่งมีการตรา พระราชบัญญัติมาตราชั่ง ตวง วัด พระพุทธศักราช ๒๔๖๖ ขึ้นในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว[1] ประเทศไทยจึงได้เปลี่ยนมาใช้หน่วยวัดระบบเมตริก (ปัจจุบันได้ถูกแทนที่ด้วยหน่วยเอสไอ) เป็นมาตรฐานตั้งแต่วันที่ 17 ธันวาคม พ.ศ. 2466[2] ทั้งยังกำหนดให้หน่วยวัดตามประเพณีทุกหน่วยมีค่าอ้างอิงไปถึงหน่วยวัดระบบเมตริก เช่น กำหนดให้ความยาว 1 เส้น เท่ากับ 40 เมตร เป็นต้น อนึ่ง มาตราชั่งตวงวัดไทยบางหน่วยยังคงมีใช้จนถึงปัจจุบัน เช่นหน่วย ไร่ และ ตารางวา แต่ก็ล้วนอ้างอิงไปถึงหน่วยวัดระบบเมตริกทั้งสิ้น[3]
ก่อนการใช้การวัดระบบ เอสไอ/เมตริก การวัดแบบดั้งเดิมที่ใช้ในประเทศไทยใช้หน่วยวัดที่อ้างอิงกับสัดส่วนของมนุษย์ หน่วยเหล่านี้บางส่วนยังคงใช้งานอยู่ เมื่อกรมแผนที่ทหารเริ่มการสำรวจรังวัดที่ดินในปี พ.ศ. 2439 ผู้อำนวยการภายใต้ทุนวิจัยพื้นฐานของราชสมาคมภูมิศาสตร์แห่งสหราชอาณาจักร (F.R.G.S.), RW Giblin กล่าวว่า "40 เมตร หรือ 4,000 เซนติเมตร นั้นมีขนาดเท่ากับหนึ่งเส้น" ดังนั้นแผนที่ที่ดินทั้งหมดจะถูกรังวัด, วาดและพิมพ์ลงในอัตราส่วน 1: 4,000[4] ในการวัดขนาดพื้นที่ยังคงใช้หน่วยตารางวา, งาน และไร่
มาตราชั่งตวงวัดของไทยในประวัติศาสตร์และวรรณคดี
[แก้]หน่วยของไทยมีปรากฏทั้งในประวัติศาสตร์และวรรณคดีดังนี้
พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว[5] มีข้อความต่อไปนี้อยู่ “เสาโคมชัยใช้ไม้ยาว 11 วา” (พระราชพิธีจองเปรียง) “เกยสูง 4 ศอก ไม้ยาว 4 ศอก” (พิธีกะติเกยา) “ศิวลึงค์ตั้งอยู่บนฐานที่เรียกว่าโยนิ สูงตั้งแต่ 5 นิ้ว 6 นิ้ว ขึ้นไปจน 2 ศอก เศษ 2 ศอก” (พิธีศิวาราตรี) “ใช้ผ้าลายหกคืบผืน 1 ห้าคืบผืน 1 สี่คืบผืน 1” (พระราชพิธีพืชมงคลและจรดพระนังคัล) จะเห็นว่า หน่วยในหน่วยของไทยมี วา ศอก นิ้ว คืบ
หนังสือ มังรายศาสตร์
[แก้]แปลโดย ดร.ประเสริฐ ณ นคร [6] มีข้อความเช่น “คนจะหลีกช้าง หลีกให้ไกล 30 วา 20 วา ผิช้างดุ ให้หลีกให้ไกล 110 วา 50 วา ผิหลีกม้าให้ไกล 1 วา 2 วา ผิงัวควายดุให้หลีกให้ไกล 3 วา 4 วา 5 วา 6 วา” มีหน่วยวัดเป็น วา
มีหน่วยวัดหลายที่ เช่น “ช้างสารหกศอกไซร้ เสียงา” “ขุนเขาสูงร้อยโยชน์ คณนา” “ภุมราอยู่ไกลสถาน นับโยชน์ ก็ดี” เป็นต้น มีหน่วย ศอก โยชน์ [7]
พจนานุกรมศัพท์วรรณคดีไทยสมัยสุโขทัย ไตรภูมิกถา
[แก้]มีหน่วยวัดเช่น “ต้นกัลปพฤกษ์นั้นโดยสูงได้ 10 วา 2 ศอก โดยกว้างได้ 10 วา” “ชั้นฟ้าอันชื่อว่าดุสิดานั้นขึ้นไปเบื้องบนได้ 2,688,000,000 วา ผิแลจะคลนาด้วยโยชน์ได้ 336,000 โยชน์ จนถึงชั้นฟ้าอันชื่อว่านิมมานรดีนั้น” มีหน่วย วา ศอก โยชน์[8]
มีข้อความ “สร้างพระมหาสถูป ณ เมืองเชียงแสน ซึ่งเรียกว่าวัดต้นแก้ว ก่อฐานพระเจดีย์กว้าง 15 วา สูง 1 เส้น 5 วา” “พระยาเมงรายได้ฟังคำอธิบายของสมเด็จพระร่วงเจ้าดังนั้น จึงตรัสว่า ข้าแต่สหายเจ้าทั้งสอง ผิดังนั้นเราจะตั้งล่วงแป (ด้านยาว) 1000 วา ล่วงขื่อ (ด้านสกัด) 400 วา เถิด” เป็นต้น มีหน่วย วา เส้น[9]
ดังนั้นตามที่ทราบกัน หน่วยวัดของไทยที่ใช้กันมาแต่เดิมมี ศอก วา คืบ นิ้ว โยชน์ เส้น ความสัมพันธ์ระหว่างหน่วยเหล่านี้ก็คือ 12 นิ้วเป็น 1 คืบ, 2 คืบเป็น 1 ศอก, 4 ศอกเป็น 1 วา, 20 วาเป็น 1 เส้น, และ 400 เส้นเป็น 1 โยชน์
มาตราชั่วตวงวัดของไทยกับต่างประเทศ
[แก้]นิ้วของไทยก็ไม่เท่ากับ นิ้วของฝรั่งที่บอกว่าเป็นความยาวของข้าวบาร์เลย์ 3 เมล็ดเรียงกัน และก็ไม่เท่ากับ นิ้วมาตรฐานในหน่วยอังกฤษปัจจุบัน แต่นิ้วของไทยนั้นใช้ความยาวเท่ากับ ข้อปลายของนิ้วกลาง [10] ซึ่งนิ้วของแต่ละคนก็ไม่เท่ากันอยู่แล้ว ดังนั้นจะเอามาตรฐานแบบความยาวทางวิทยาศาสตร์ในปัจจุบันไม่ได้ เรื่องความยาวนิ้วที่สัมพันธ์กับเมล็ดข้าวนั้น ใน “สารานุกรมพระพุทธศาสนา” ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส [11] ก็มีกล่าวถึงเช่นกันว่า “7 เม็ดข้าวเป็น 1 นิ้ว” และมีข้อความระบุไว้ว่า “ได้เอาข้าวเหนียวทั้งเปลือกเรียงเทียบนิ้ว ข้าวเหนียวดำโตไป เพียง 6 เมล็ดก็ได้นิ้วหนึ่ง ข้าวเหนียวขาว 7 เมล็ดพอดี แต่เศษของนิ้วแบ่ง 8 สะดวกกว่า” ที่ไม้บรรทัด สเกลเป็นนิ้วก็มีแบ่งเป็น 8 ส่วนด้วย นอกเหนือจากที่มีแบ่งเป็น 10 ส่วนแล้ว และหน่วยของไทยก็มีการใช้ขนาดที่เรียกว่า หุน ซึ่ง 8 หุนเท่ากับ 1 นิ้ว ถ้าพูดว่าท่อน้ำขนาด 4 หุนก็คือท่อขนาดครึ่งนิ้ว หน่วยหุนนี่เข้าใจว่ามาจากหน่วยของจีน
คำที่ตรงกับคำว่านิ้วมีอยู่คำหนึ่งคือ องคุลี (หมายถึงองคุลีมาล ซึ่งฆ่าคนเอานิ้วมาร้อยเป็นสร้อยคอแขวนไว้) ในนิราศภูเขาทอง ของสุนทรภู่ [12] ก็มีบทที่เกี่ยวกับขนาดความยาวเป็นองคุลีหรือนิ้วอยู่ คือ บทที่ว่า
- งิ้วนรกสิบหกองคุลีแหลม ดังขวากแซมเสี้ยมแซกแตกไสว
- ใครทำชู้คู่ท่านครั้นบรรลัย ก็ต้องไปปีนต้นน่าขนพอง”
แสดงว่าหนามงิ้วนั้นยาวมาก ยาว 16 นิ้ว และคงอยู่ติด ๆ กัน เพราะถ้าอยู่ห่าง ๆ กัน คนที่ตกนรกโดนปีนต้นงิ้วคงเหยียบปีนได้สบาย
คำกล่าวของไทยอีกเรื่องหนึ่งเกี่ยวกับขนาดก็มีว่า ร่างกายของคนเรานั้น กว้างศอก ยาววา หนาคืบ
หน่วยความยาวขนาดใหญ่
[แก้]สำหรับหน่วยที่ยาวเกินวาของไทยมีคำว่า เส้น กับ โยชน์ นั้น คำว่าโยชน์นี้เป็นขนาดความยาวที่มาก ๆ ของไทย เคยถูกนำไปใช้เวลาแปลชื่อเรื่อง 20,000 leagues under the sea ของจูลส์ เวิร์น ไทยโบราณที่ใช้กันก็คงมีแค่ เส้น กับ โยชน์ แต่ในหนังสือ สารานุกรมพระพุทธศาสนา ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส [11] ยังกล่าวถึงหน่วยอื่นอีก คือ
25 วาเป็น 1 อสุภะ 80 อสุภะ เป็น 1 คาวุต 4 คาวุต เป็น 1 โยชน์
และ 4 ศอกเป็น 1 ธนู 500 ธนูเป็น 1 โกสะ 4 โกสะเป็น 1 คาวุต 4 คาวุตเป็น 1 โยชน์
หน่วยความยาวขนาดเล็ก
[แก้]หน่วยความยาวที่เล็กกว่า นิ้ว มีการรับรู้กันว่ามีขนาดที่เรียกว่า กระเบียด โดย 4 กระเบียด เท่ากับ 1 นิ้ว บางแห่งมีคำว่า อนุกระเบียด คือ 2 อนุกระเบียด เท่ากับ 1 กระเบียด
ไม่มีหน่วยความยาวที่เล็กกว่านี้อีก แต่มีคำสำหรับใช้เรียกวัตถุที่มีขนาดเล็กมากเกินกว่าที่จะตรวจวัดได้โดยสายตา เช่น ธุลี (ละออง, ฝุ่น) อนุภาค (ชิ้นหรือส่วนขนาดเล็กมาก, ในทางวิทยาศาสตร์มักใช้เรียกส่วนที่มีขนาดเล็กกว่าอะตอม เช่น อนุภาคแอลฟา อนุภาคบีตา ภาษาอังกฤษใช้ว่า particle) อณู (ส่วนของสารที่ประกอบด้วยปรมาณู) และมีคำ ปรมาณู ซึ่งกำหนดไว้ว่า 36 ปรมาณู เป็น 1 อณู[10]
และมีหน่วยความยาวที่เล็กมาก ๆ อีกหน่วนหนึ่งคือ ห่างกันแค่เส้นยาแดงผ่าแปด ซึ่งในพจนานุกรมบอกว่าเป็นสำนวนภาษาพูด หมายถึงห่างกันนิดเดียว และ สำนวน เส้นยาแดงผ่าแปด หมายถึง เฉียดฉิว ซึ่งคำว่า ยาแดง ในที่นี้ คงหมายถึงยาสูบชนิดหนึ่งของจีน เส้นแดง ซึ่งเป็นเส้นขนาดเล็ก ๆ อยู่แล้ว เอามาผ่าแปดส่วนอีก ขนาดก็ยิ่งเล็กลงไป บางทีก็ใช้คำว่า เส้นผมผ่าแปด
รายการมาตราชั่งตวงวัดของไทย
[แก้]| ชื่อ | ย่อ[13] | ความหมายในภาษาอังกฤษ | การเปรียบเทียบ | เทียบมาตราเมตริก | |
|---|---|---|---|---|---|
| ความยาว | |||||
| กระเบียด | Quarter of a finger | - | 0.5208 เซนติเมตร[14] | ||
| นิ้ว (ไทย) | Siamese inch[15] Cf. Digit (unit) finger (unit) | 4 กระเบียด[16] | 2.083 เซนติเมตร | ||
| คืบ | ค. | Span | 12 นิ้ว (ไทย)[16] | 25 เซนติเมตร | |
| ศอก | ศ. | คิวบิต | 2 คืบ[16] | 50 เซนติเมตร | |
| วา | ว. | ฟาธอม (สุดแขนซ้ายขวา) | 4 ศอก[16] | 2 เมตร | |
| เส้น | ส. | Cf. Rope (unit) line of rope[4] | 20 วา[16] | 40 เมตร | |
| โยชน์ | Cf. league[17][18] | 400 เส้น[16] | 16 กิโลเมตร | ||
| พื้นที่ | |||||
| ตารางวา | ว.๒ | 4 ตารางเมตร | |||
| งาน | ง. | 100 ตารางวา | 400 ตารางเมตร | ||
| ไร่ | ร. | 4 งาน | 1,600 ตารางเมตร | ||
| ความจุ | |||||
| หยิบมือ | Pinch | 7.8125 มล. | |||
| กำมือ | Grain held in an enclosed hand | 4 หยิบมือ[16] | 31.25 มล. | ||
| ฟายมือ | Grain held in the palm | 4 กำมือ[16] | 125 มล. | ||
| จังออน/กอบ | 8 กำมือ | 0.25 ลิตร | |||
| แล่ง | 2 จังออน | 0.5 ลิตร | |||
| ทะนาน | Coconut shell used for measuring | 8 ฟายมือ[16] | 1ลิตร | ||
| ถัง | Bucket | 20 ทะนาน[16] | 20 ลิตร | ||
| สัด | Measuring basket | 25 ทะนาน[16],20 ทะนาน[19] | 25 ลิตร | ||
| กระชุก | 5 สัด[20] | 125 ลิตร | |||
| ตะลอง | 4 กระชุก[21] | 500 ลิตร | |||
| เกวียน | Cartload (cf. Cart) | 100 ถัง[16], 4 ตะลอง[22] | 2,000 ลิตร | ||
| ทะนานหลวง | ท. | 1 ลิตร | |||
| สัดหลวง | ส. | 20 ทะนานหลวง | 20 ลิตร | ||
| บั้นหลวง | บ. | 50 สัดหลวง | 1,000 ลิตร | ||
| เกวียนหลวง | กว. | 2 บั้นหลวง | 2,000 ลิตร | ||
| น้ำหนัก | |||||
| กล่อม | 2 เมล็ดข้าว[23] | 117.1815 มก. | |||
| กล่ำ | 2 กล่อม | 234.75 มก. | |||
| ไพ | 2 กล่ำ | 468.75 มก. | |||
| เฟื้อง | 4 ไพ | 1.875 กรัม | |||
| สลึง | 2 เฟื้อง | 3.75 กรัม | |||
| บาท | 4 สลึง[16] | 15 กรัม | |||
| ตำลึง | 兩/Tael | 4 บาท[16] | 60 กรัม | ||
| ชั่ง | 斤/Catty | 20 ตำลึง[16] | 1,200 กรัม | ||
| หาบ | 擔/Picul | 50 ชั่ง[16] | 60 กิโลกรัม | ||
| หาบหลวง | ห. | 100 ชั่งหลวง | 60 กิโลกรัม | ||
| ชั่งหลวง | ช. | 600 กรัม | |||
| กะรัตหลวง | กร. | 0.2 กรัม | |||
อ้างอิง
[แก้]- ↑ "พระราชบัญญัติมาตราชั่ง ตวง วัด พระพุทธศักราช ๒๔๖๖". ราชกิจจานุเบกษา ๔๐. 27 ธันวาคม พ.ศ. 2466. หน้า 183-218.
- ↑ Minutes of the 7th General Conference on Weights and Measures, 1927, page 69
- ↑ "Measurements in Thailand". ThaiLawOnline. Isaan Lawyers. สืบค้นเมื่อ 16 January 2015.
- 1 2 Giblin, R. W. (2008) [1908]. "Royal Survey Work". ใน Wright, Arnold; Breakspear, Oliver T (บ.ก.). Twentieth century impressions of Siam (PDF). London, etc.: Lloyds Greater Britain Publishing Company. p. 126. สืบค้นเมื่อ 28 January 2012.
All cadastral plans are plotted, drawn, and printed to a scale of 1 to 4,000....
- ↑ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, “พระราชพิธีสิบสองเดือน”, พิมพ์ครั้งที่ 18, สำนักพิมพ์บรรณาคาร, พ.ศ. 2542
- ↑ ประเสริฐ ณ นคร, “มังรายศาสตร์”, โรงพิมพ์พระจันทร์, พ.ศ. 2516
- ↑ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเดชาดิศร, “โคลงโลกนิติ”, พิมพ์ครั้งที่ 10, บริษัทเรือนปัญญา จำกัด, พ.ศ. 2545
- ↑ ราชบัณฑิตยสถาน, “พจนานุกรมศัพท์วรรณคดีไทยสมัยสุโขทัย ไตรภูมิกถา”, ราชบัณฑิตยสถาน, พ.ศ. 2544
- ↑ พระยาประชากิจกรจักร์ (แช่ม บุนนาค) , “พงศาวดารโยนก”, พิมพ์ครั้งที่ 7, สำนักพิมพ์คลังวิทยา, พ.ศ. 2516
- 1 2 ราชบัณฑิตยสถาน, “พจนานุกรมไทยฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542” , นานมีบุ๊คส์พับลิเคชันส์, พ.ศ. 2546
- 1 2 สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส, “สารานุกรมพระพุทธศาสนา”, พิมพ์ครั้งที่ 2, มหามกุฏราชวิทยาลัย, พ.ศ. 2539
- ↑ สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ, “ชีวิตและงานของสุนทรภู่”, พิมพ์ครั้งที่ 10, สำนักพิมพ์เสริมวิทย์บรรณาคาร, พ.ศ. 2518
- ↑ https://onestopservice.ditp.go.th/download/file/2dit.pdf
- ↑ "Krabiat (กระเบียด, Quarter Of A Finger) Conversion Chart". convert-me.com. สืบค้นเมื่อ 8 July 2017.
- ↑ Great Britain. Foreign Office (1847). "1". Treaty of Commerce and Navigation with The United States. British and Foreign State Papers 1833-1834. Vol. 22. London: James Ridgway and sons, Piccadilly. p. 592. สืบค้นเมื่อ 26 January 2020.
...said fathom being computed to contain 78 English or American inches, corresponding to 96 Siamese inches....
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 ราชบัณฑิตยสถาน (2546), พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒, กรุงเทพฯ: นานมีบุ๊กส์พับลิเคชันส์, ISBN 974-9588-04-5, คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2012-01-03
- ↑ So Sethaputra, สอ เสถบุตร (1999). New Model Thai-English Dictionary. Bangkok: ไทยวัฒนาพานิช : Thai Watthanā Phānit. p. 239. ISBN 974-08-3253-9.
โยชน์ n. an old unit of distance, equivalent to about 16 kilometers ใด้ทะเลสองหมื่นโยชน์ n. Jules Verne's"Twenty-thousand Leagues under the Sea"
- ↑ So Sethaputra, สอ เสถบุตร (1997). New Model English-Thai Dictionary. Bangkok: ไทยวัฒนาพานิช : Thai Watthanā Phānit. p. 327. ISBN 974-08-3253-9.
league n. หน่วยวัดระยะทาง = สามไมล์หรือ ๑๒๐ เส้น
- ↑ http://legacy.orst.go.th/?knowledges=สัด-๒๘-พฤษภาคม-๒๕๖๒ การที่ ๑ สัด ลดจาก ๒๕ ทะนาน เป็น ๒๐ ทะนาน เพราะในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีฝรั่งเข้ามาตั้งโรงสีไฟ มีการกำหนดมาตราตวงขึ้นใหม่ สัดซึ่งเคยเป็นหน่วยตวงข้าวเปลือก เปลี่ยนมาใช้เป็นหน่วยตวงข้าวสาร และกำหนดใหม่ว่า ๑ สัดเท่ากับ ๒๐ ทะนานเท่านั้น
- ↑ https://dictionary.orst.go.th/
- ↑ https://dictionary.orst.go.th/
- ↑ https://dictionary.orst.go.th/
- ↑ https://www.baanjomyut.com/library/knowledge_of_encyclopedias/182.html