ข้ามไปเนื้อหา

ภาษาไฮดา

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
ภาษาไฮดา
X̱aat Kíl, X̱aadas Kíl, X̱aayda Kil, Xaad kil
ผู้หญิงแขวนโปสเตอร์ศัพท์ไฮดาสำหรับสำหรับลักษณะต่าง ๆ ของใบหน้า
ประเทศที่มีการพูด
ชาติพันธุ์ชาวไฮดา
ผู้พูด
13 คน (2018, 2020)[1]
ภาษาถิ่น
  • อะแลสกา/Kaigani
  • แมซิต
  • สกิดิกิต
  • Ninstints †
ละติน
สถานภาพทางการ
ภาษาทางการของ
 Council of the Haida Nation
รัฐอะแลสกา
รหัสภาษา
ISO 639-2hai
ISO 639-3hai – รหัสรวม
รหัสเอกเทศ:
hdn – ไฮดาเหนือ
hax – ไฮดาใต้
Glottologhaid1248
ELPXaad Kil (Haida)
ขอบเขตของภาษาไฮดาก่อนการติดต่อ
แผนที่ชุดภาษาใกล้สูญของโลกของยูเนสโกจัดให้ภาษาไฮดาเหนือเป็นภาษาใกล้สูญขั้นวิกฤต
บทความนี้มีสัญลักษณ์สัทอักษรสากล หากระบบของคุณไม่รองรับการแสดงผลที่ถูกต้อง คุณอาจเห็นปรัศนี กล่อง หรือสัญลักษณ์อย่างอื่นแทนที่อักขระยูนิโคด

ภาษาไฮดา (อังกฤษ: Haida, /ˈhaɪdə/;[2] ไฮดา: X̱aat Kíl, X̱aadas Kíl, X̱aayda Kil, Xaad kil[3]) เป็นภาษาของชาวไฮดาที่พูดกันในกลุ่มเกาะ Haida Gwaii ริมชายฝั่งแคนาดาตะวันตก และเกาะพรินซ์ออฟเวลส์ในรัฐอะแลสกา ตอนที่ชาวยุโรปเข้ามาถึงที่ Haida Gwaii ใน ค.ศ. 1774 มีการประมาณการว่ามีผู้พูดชาวไฮดาอยู่ที่ประมาณ 15,000 คน โรคระบาดภายหลังทำให้ประชากรไฮดาลดลงอย่างรุนแรงจนจำกัดขอบเขตเพียงสามหมู่บ้าน คือ: แมซิต, สกิดิกิต และไฮเดอเบิร์ก ทัศนคติเชิงบวกต่อการกลืนกลายทางวัฒนธรรม ประกอบกับการห้ามพูดภาษาไฮดาในโรงเรียนประจำ ส่งผลให้การใช้ภาษาไฮดาในหมู่ชาวไฮดาลดลงอย่างมาก และในปัจจุบันชาวไฮดาเกือบทั้งหมดใช้ภาษาอังกฤษในการสื่อสาร

การจัดอันดับภาษาไฮดาเป็นข้อพิพาท โดยนักภาษาศาสตร์บางส่วนจัดให้ภาษานี้อยู่ในตระกูลภาษานา-ดีเน และอีกกลุ่มโต้แย้งว่าภาษานี้เป็นภาษาโดดเดี่ยว ภาษานี้แบ่งออกเป็นสไเนียงเหนือและใต้ ซึ่งมีความแตกต่างโดยหลักที่สัทวิทยา สำเนียงเหนือพัฒนาเสียงพยัญชนะช่องคอ ซึ่งเป็นเสียงที่ไม่ค่อยพบเห็นในเชิงแบบลักษณ์ โดยพบได้ในบางภาษาในกลุ่มภาษาเซลิชันและกลุ่มภาษาวากาชันใกล้เคียงด้วย

ประวัติ

[แก้]

การติดต่อครั้งแรกที่มีบันทึกไว้ระหว่างชาวไฮดาและชาวยุโรปเกิดขึ้นใน ค.ศ. 1772 ในบันทึกการเดินทางสำรวจของฆวน เปเรซ[4] ในเวลานั้น ชาวไฮดาอาศัยอยู่ใน Haida Gwaii เกาะดัลล์ และเกาะพรินซ์ออฟเวลส์[4] ประชากรชาวไฮดาก่อนการติดต่อมีประมาณ 15,000 คน การระบาดของโรคไข้ทรพิษครั้งแรกเกิดขึ้นหลังจากการติดต่อครั้งแรกไม่นาน ทำให้ประชากรลดลงเหลือประมาณ 10,000 คน และทำให้พื้นที่ส่วนใหญ่ของเขตภาษาถิ่น Ninstints ต้องอพยพออกไป[5] การระบาดครั้งต่อไปเกิดขึ้นใน ค.ศ. 1862 ทำให้ประชากรลดลงเหลือ 1,658 คน[5] กามโรคและวัณโรคทำให้ประชากรลดลงเหลือ 588 คนใน ค.ศ. 1915[5] การลดลงอย่างมากนี้ทำให้หมู่บ้านต่าง ๆ ต้องรวมตัวกัน ผลลัพธ์สุดท้ายคือหมู่บ้านไฮดา 3 แห่ง ได้แก่ แมซิต (รวมกันใน ค.ศ. 1876) สกิดิกิต (รวมกันใน ค.ศ. 1879) และไฮเดอเบิร์ก (รวมกันใน ค.ศ. 1911)[6]

สถานะ

[แก้]
ข้อความภาษาไฮดาในป้ายยินดีต้อนรับที่โอลด์แมซิต

ชาวไฮดาส่วนใหญ่ในปัจจุบันไม่ได้พูดภาษาไฮดา แผนที่ชุดภาษาใกล้สูญของโลกของยูเนสโกจัดให้ภาษาไฮดาเหนือเป็นภาษาใกล้สูญขั้นวิกฤต โดยที่ผู้พูดเกือบทั้งหมดอยู่ในวัยสูงอายุ[7][8] ณ ค.ศ. 2003 ผู้พูดภาษาไฮดาส่วนใหญ่อยู่ในช่วงอายุ 70 ถึง 80 ปี แมเว่าพวหเขาพูดภาษาไฮดาในรูปแบบ "เรียบง่ายกว่ามาก" และความเข้าใจในภาษาส่วนใหญ่จำกัดอยู่เฉพาะผู้ที่มีอายุมากกว่า 50 ปี ภาษาไฮดาแทบจะไม่มีการใช้งานเลย แม้แต่ในหมู่ผู้พูดและผู้เข้าใจที่เหลืออยู่[9]

ชาวไฮดามีความสนใจในวัฒนธรรมดั้งเดิมของตนอีกครั้ง และกำลังให้ทุนสนับสนุนโครงการสอนภาษาไฮดาในโรงเรียนในชุมชนไฮดาทั้งสามแห่ง แม้ว่าโครงการเหล่านี้จะไม่ได้ผลก็ตาม[10] มีชั้นเรียนภาษาไฮดาให้บริการในชุมชนไฮดาหลายแห่ง และสามารถเรียนได้ที่มหาวิทยาลัยอะแลสกาเซาท์อีสต์ในจูโน, Ketchikan และไฮเดอเบิร์ก[8][11] แอปพลิเคชันภาษา Skidegate Haida สำหรับไอโฟนมีให้บริการ โดยอิงจาก "พจนานุกรมสองภาษาและชุดวลีที่ประกอบด้วยคำและวลีที่จัดเก็บไว้ใน FirstVoices.com ฐานข้อมูลภาษาพื้นเมืองออนไลน์"[12]

การจัดอันดับ

[แก้]

Franz Boas เป็นบุคคลแรกที่เสนอแนะว่าภาษาไฮดาอาจมีความสัมพันธ์กับภาษากลิงกิตใน ค.ศ. 1894 และเอ็ดเวิร์ด เซอเพียร์ นักภาษาศาสตร์ รวมภาษาไฮดาลงในตระกูลภาษานา-ดีเนใน ค.ศ. 1915[13] การจัดประเภทของภาษาไฮดาเป็นที่ถกเถียงกันมาตั้งแต่นั้นมา โดยผู้เขียนบางคนสนับสนุนให้จัดอยู่ในตระกูลภาษานา-ดีเน[13] ในขณะที่ผู้เขียนคนอื่น ๆ โต้แย้งว่าการจัดประเภทนี้เกิดจากข้อผิดพลาดหรือคำยืมในข้อมูลยุคแรกเกี่ยวกับภาษาไฮดา[14]

ปัจจุบันภาษาไฮดาโดยทั่วไปถือเป็นภาษาโดดเดี่ยว[15][16] อย่างไรก็ตาม ทฤษฎีนี้ไม่ได้รับการยอมรับอย่างเป็นเอกฉันท์ ดังตัวอย่าง Enrico (2004) โต้แย้งว่าภาษาไฮดาอยู่ในตระกูลภาษานา-ดีเนจริง แม้ว่าคำยืมในยุคแรก ๆ จะทำให้หลักฐานมีข้อสงสัยอยู่บ้างก็ตาม[13]

ข้อเสนอกลุ่มภาษาดีเน-เยนิเซย์ที่ก่อให้เกิดข้อถกเถียง ซึ่งเชื่อมโยงตระกูลภาษานา-ดีเนเข้ากับกลุ่มภาษาเยนิเซย์ในไซบีเรียตอนกลาง ถือว่าภาษาไฮดาแยกต่างหากจากกลุ่มภาษานา-ดีเน[17]

สำเนียง

[แก้]

ภาษาไฮดามีการแบ่งสำเนียงหลักเป็นสำเนียงเหนือและใต้[4] ไฮดาเหนือแยกเป็นไฮดาอะแลสกา (หนือ Kaigani) และไฮดาแมซิต (หรือเกาะนอร์ทเกรแฮม)[4] ไฮดาใต้ในตอนแรกแยกเป็นไฮดาสกิดิกิตและไฮดา Ninstints แต่สำเนียงไฮดา Ninstints สูญหายแล้ว และมีการบันทึกน้อย[4] สำเนียงต่าง ๆ มีความแตกต่างตรงที่สัทวิทยาและคำศัพท์อยู่บ้าง แต่ไวยากรณ์โดยส่วนใหญ่จะเหมือนกัน[8]

ตัวอย่าง

[แก้]

วลีในสำเนียงอะแลสกา

[แก้]
Kíl 'láaสวัสดี / ลาก่อน
Sán uu dáng G̱íidangสบายดีไหม?
Díi 'láagangฉันสบายดี
Haw'áaขอบคุณ
Dáng díi Ḵuyáadangฉันรักคุณ
Sán uu dáng kya'áang?คุณชื่ออะไร?
... hín díi kya'áangฉัน/ผมชื่อ ...
Háws dáng díi ḴíngsaangI'll see you again
Hingáan an hl gu Ḵuyáat-'uuJust love one another
Gíistgaay gúust uu dáng Ḵ'wáalaagang?Whose moiety do you belong to?

อ้างอิง

[แก้]
  1. ↑ ภาษาไฮดา ที่ Ethnologue (25th ed., 2022) Closed access
    ไฮดาเหนือ ที่ Ethnologue (25th ed., 2022) Closed access
    ไฮดาใต้ ที่ Ethnologue (25th ed., 2022) Closed access
  2. ↑ Laurie Bauer, 2007, The Linguistics Student's Handbook, Edinburgh
  3. ↑ Hume, Stephen (มีนาคม 17, 2014). "A high-tech fight to save B.C.'s indigenous languages". The Vancouver Sun.{{cite news}}: CS1 maint: date auto-translated (ลิงก์)
  4. 1 2 3 4 5 Enrico (2003:1)
  5. 1 2 3 Enrico (2003:2)
  6. ↑ Enrico (2003:2–3)
  7. ↑ Atlas of the World's Languages in Danger (พิมพ์ครั้งที่ 3rd). UNESCO. 2010. ISBN 978-92-3-104096-2. สืบค้นเมื่อ 19 กรกฎาคม 2016.{{cite book}}: CS1 maint: date auto-translated (ลิงก์)
  8. 1 2 3 Lachler, Jordan. "Haida Language Mainpage". สืบค้นเมื่อ 23 พฤษภาคม 2008.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (ลิงก์)
  9. ↑ อ้างอิงผิดพลาด: ป้ายระบุ <ref> ไม่ถูกต้อง ไม่มีการกำหนดข้อความสำหรับอ้างอิงชื่อ "e17"
  10. ↑ Enrico (2003:8)
  11. ↑ Lisa Phu (Director) (22 ตุลาคม 2013). "UAS and Yukon College partnership advances Native language efforts". KTOO, Juneau, Alaska. 3:44 นาที. สืบค้นเมื่อ 24 ตุลาคม 2013. {{cite episode}}: |series= ขาดหายหรือว่างเปล่า (วิธีใช้)CS1 maint: date auto-translated (ลิงก์)
  12. ↑ "FirstVoices: Hlg̱aagilda X̱aayda Kil Welcome Page". สืบค้นเมื่อ 19 มกราคม 2013.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (ลิงก์)
  13. 1 2 3 Enrico (2004:229)
  14. ↑ Levine (1979)
  15. ↑ Schoonmaker, Von Hagen & Wolf (1997:257)
  16. ↑ ภาษาไฮดา ที่ Ethnologue (20th ed., 2017) Closed access
  17. ↑ "Dene–Yeniseic Symposium". ข้อมูลเก่าจากต้นฉบับ เมื่อ 26 พฤษภาคม 2009. สืบค้นเมื่อ 17 มีนาคม 2008.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (ลิงก์)

บรรณานุกรม

[แก้]

สิ่งพิมพ์อื่น ๆ

[แก้]
  1. Andersen, Doris (1974). Slave of the Haida. Toronto: Macmillan Co. of Canada. ISBN 9780770516338.
  2. Bengtson, John D (2008). "Materials for a Comparative Grammar of the Dene–Caucasian (Sino-Caucasian) Languages". Aspects of Comparative Linguistics. 3. Moscow: RSUH Publishers: 45–118.
  3. Dauenhauer, Nora; Dauenhauer, Richard; Black, Lydia, บ.ก. (2008). Anóoshi lingit aaní ká: Russians in Tlingit America: the battles of Sitka, 1802 and 1804. University of Washington Press.
  4. Dawson, George M. (1880). "Appendix B: Vocabulary of the Haida Indians of the Queen Charlotte Islands". Report on the Queen Charlotte Islands, 1878. ISBN 9780665148880. สืบค้นเมื่อ 26 สิงหาคม 2012. {{cite book}}: ISBN / Date ไม่เข้ากัน (วิธีใช้)CS1 maint: date auto-translated (ลิงก์)
  5. Dürr, Michael; Renner, Egon (1995). "The History of the Na-Dene Controversy: A Sketch". ใน Renner, Egon; Dürr, Michael (บ.ก.). Language and Culture in North America: Studies in Honor of Heinz-Jürgen Pinnow. Lincom Studies in Native American Linguistics. เล่มที่ 2. Munich: Lincom Europa. น. 3–18.
  6. Enrico, John (1983a). "The Haida Language". ใน Scudder, G. E.; Gessler, Nicholas (บ.ก.). The Outer Shores. Queen Charlotte City, BC: Queen Charlotte Islands Museum Press. น. 223–248.
  7. Enrico, John (1983b). "Tense in the Haida Relative Clause". International Journal of American Linguistics. 52: 91–123. doi:10.1086/466008. S2CID 144085511.
  8. Enrico, John (1986). "Word Order, Focus and Topic in Haida". International Journal of American Linguistics. 49: 136–166.
  9. Enrico, John (1991). The Lexical Phonology of Masset Haida. Alaska Native Language Center Research Papers. เล่มที่ 8. Fairbanks: Alaska Native Language Center.
  10. Enrico, John (1998). "Remarks on Pitch in Skidegate Haida". Gengo Kenkyu. 12: 115–120.
  11. Enrico, John. 2003. Haida Syntax. (2 volumes). Lincoln, NE: University of Nebraska Press.
  12. Enrico, John. 2005. Haida Dictionary: Skidegate, Masset, and Alaskan Dialects. (2 volumes). Fairbanks: Alaska Native Language Center; Juneau: Sealaska Heritage Institute.
  13. Fisher, Robin. 1992. "Contact and Conflict: Indian-European Relations in British Columbia, 1774–1890." UBC Press.
  14. Greenberg, J.H. 1987a. Language in the Americas. Stanford, CA: Stanford University Press.
  15. Greenberg, J.H. 1987b. "The Na-Dene Problem". In Greenberg (1987a), pp. 321–330.
  16. Harrison, Charles. 1925. "Ancient Warriors of the North Pacific; The Haidas, Their Laws, Customs and Legends." London, H. F. & G. Witherby.
  17. Harrison, Charles; Royal Society of Canada (1895). Haida grammar (microform). ISBN 9780665063992. สืบค้นเมื่อ 26 สิงหาคม 2012. {{cite book}}: ISBN / Date ไม่เข้ากัน (วิธีใช้)CS1 maint: date auto-translated (ลิงก์)
  18. Hibben & Carswell (1865). Dictionary of Indian tongues (microform) : containing most of the words and terms used in the Tshimpsean, Hydah, & Chinook, with their meaning or equivalent in the English language. ISBN 9780665143663. สืบค้นเมื่อ 26 สิงหาคม 2012. {{cite book}}: ISBN / Date ไม่เข้ากัน (วิธีใช้)CS1 maint: date auto-translated (ลิงก์)
  19. Keen, John Henry (1906). A grammar of the Haida language. Society for Promoting Christian Knowledge. สืบค้นเมื่อ 26 สิงหาคม 2012.{{cite book}}: CS1 maint: date auto-translated (ลิงก์)
  20. Levine, Robert D. (1979). "Haida and Na-Dene: A New Look at the Evidence". International Journal of American Linguistics. 45 (2): 157–70. doi:10.1086/465587. S2CID 143503584.
  21. Manaster Ramer, Alexis (1996). "Sapir's Classifications: Haida and the Other Na Dene languages". Anthropological Linguistics. 38: 179–215.
  22. Pinnow, Heinz-Jürgen (1976). Geschichte der Na-Dene-Forschung. ISBN 3-7861-3027-2.
  23. Pinnow. H-J. 1985. Das Haida als Na-Dene Sprache. (Abhandlungen der völkerkundlichen Arbeitsgemeinschaft, Hefte 43–46.) Nortorf, Germany: Völkerkundliche Arbeitsgemeinschaft.
  24. Pinnow. H-J. 2006a. Die Na-Dene-Sprachen im Lichte der Greenberg-Klassifikation. / The Na-Déné Languages in Light of Greenberg's Classification. Zweite erweiterte Auflage / Second revised edition. Bredstedt: Druckerei Lempfert.
  25. Pinnow. H-J. 2006b. Sprachhistorische Untersuchung zur Stellung des Haida als Na-Dene-Sprache. (Unveränderte Neuausgabe aus INDIANA 10, Gedenkschrift Gerdt Kutscher. Teil 2. Berlin 1985. Mit einem Anhang = Die Na-Dene-Sprachen im Verhältnis zum Tibeto-Chinesischen.) Bredstedt: Druckerei Lempfert.
  26. Rosman, Abraham; Rubel, Paula G. (1971). Feasting with Mine Enemy: Rank and Exchange among Northwest Coast Societies. Columbia University Press. ISBN 9780231034838.
  27. Ruhlen, M (1998). "The Origin of the Na-Dene". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 95 (23): 13994–13996. Bibcode:1998PNAS...9513994R. doi:10.1073/pnas.95.23.13994. PMC 25007. PMID 9811914.
  28. Sapir, Edward (1915). "The Na-Dene Languages: A Preliminary Report". American Anthropologist. 17 (3): 534–558. doi:10.1525/aa.1915.17.3.02a00080.
  29. Stearns, Mary Lee (1981). Haida Culture in Custody. University of Washington Press. ISBN 9780295957630.
  30. Swanton, John R. 1905. Haida Texts and Myths. Skidegate dialect. (Bureau of American Ethnology Bulletin 29.) Washington, D.C.: Smithsonian Institution.
  31. Swanton, John R. 1908. Haida Texts. Masset Dialect. (Memoirs of the American Museum of Natural History, vol. 10, part 2.) Leiden: E. J. Brill.

แหล่งข้อมูลอื่น

[แก้]
เข้าถึงจาก "https://th.wikipedia.org/w/index.php?title=ภาษาไฮดา&oldid=13115387"