ภาษาการากัลปัก
| ภาษาการากัลปัก | |
|---|---|
| Qaraqalpaq tili, Қарақалпақ тили, قاراقالپاق ٴتىُلىُ | |
 | |
| ประเทศที่มีการพูด | เอเชียกลาง |
| ภูมิภาค | การากัลปักสถาน |
| ชาติพันธุ์ | ชาวการากัลปัก |
| จำนวนผู้พูด | 871,970 (2023)[1] |
| ตระกูลภาษา | เตอร์กิก
|
| ระบบการเขียน | ชุดตัวอักษรการากัลปัก (อักษรละติน, อักษรซีริลลิก, อักษรอาหรับ) |
| สถานภาพทางการ | |
| ภาษาทางการ |  อุซเบกิสถาน
|
| รหัสภาษา | |
| ISO 639-2 | kaa |
| ISO 639-3 | kaa |
 แผนที่ขอบเขตของภาษาการากัลปัก (น้ำเงิน) ในเอเชียกลาง | |
 แผนที่ชุดภาษาใกล้สูญของโลกของยูเนสโกจัดให้ภาษาการากัลปักเป็นภาษาที่มีความเสี่ยง[2] | |
ภาษาการากัลปัก (การากัลปัก: Qaraqalpaq tili) เป็นภาษาเตอร์กิกที่พูดโดยชาวการากัลปักในสาธารณรัฐการากัลปักสถาน แบ่งออกเป็นสองสำเนียง คือ การากัลปักตะวันออกเฉียงเหนือ และการากัลปักตะวันตกเฉียงใต้ ภาษานี้พัฒนาร่วมกับภาษาโนไกและภาษาคาซัคใกล้เคียง โดยได้อิทธิพลจากสองภาษา ภาษาภาษาการากัลปักอยู่ในกลุ่มภาษาเตอร์กิก สาขาเคียปชัก ทำให้มีความใกล้ชิดและสามารถเข้าใจร่วมกันได้มากกับภาษาคาซัคและโนไก[3][4][5]
การจัดอันดับ
[แก้]ภาษาการากัลปักเป็นภาษารูปคำติดต่อที่มีการเปลี่ยนเสียงสระเช่นเดียวกับภาษาฮังการีและภาษาตุรกี ไม่มีการแบ่งเพศทางไวยากรณ์ เรียงประโยคแบบประธาน-กรรม-กริยา
การกระจายตามเขตภูมิศาสตร์
[แก้]ภาษาการากัลปักนี้พูดเป็นส่วนใหญ่ในสาธารณรัฐปกครองตนเองการากัลปักสถานของอุซเบกิสถาน ผู้คนประมาณ 2,000 คนในอัฟกานิสถานและผู้พลัดถิ่นกลุ่มเล็ก ๆ ผู้คนในในพื้นที่ของรัสเซีย คาซัคสถาน ตุรกี และส่วนอื่น ๆ ของโลกสามารถพูดภาษาคารากัลปักได้
สถานะทางการ
[แก้]ภาษาการากัลปักมีสถานะเป็นทางการในสาธารณรัฐปกครองตนเองการากัลปักสถาน
คำศัพท์
[แก้]สรรพนาม
[แก้]| เอกพจน์ | พหุพจน์ | |
|---|---|---|
| บุรุษที่ 1 | мен/men 'ฉัน/ผม' | бизлер/bizler 'เรา' |
| บุรุษที่ 2 | сен/sen 'คุณ' | сизлер/sizler 'คุณ (พหุ.)' |
| บุรุษที่ 3 | ол/ol 'เขา/เธอ/มัน' | олар/olar 'พวกเขา' |
ตัวเลข
[แก้]- бир – bir – 1
- еки – eki – 2
- үш – úsh – 3
- төрт – tórt – 4
- бес – bes – 5
- алты – altı – 6
- жети – jeti – 7
- сегиз – segiz – 8
- тоғыз – toǵız – 9
- он – on – 10
- жүз – júz – 100
- мың – mıń – 1000
- миллион – million – 1000000
อักขรวิธี
[แก้]
ประวัติ
[แก้]ภาษาการากัลปักเคยเขียนด้วยอักษรเปอร์เซีย-อาหรับจนถึง ค.ศ. 1932 เปลี่ยนเป็นอักษรละตินใน ค.ศ. 1928 ถึง 1940 หลังจากนั้นจึงเปลี่ยนมาใช้อักษรซีริลลิก หลังอุซเบกิสถานเป็นเอกราชใน ค.ศ. 1991 มีการตัดสินใจยกเลิกอักษรซีริลลิกและกลับมาใช้อักษรละติน แม้ว่าปัจจุบันการใช้อักษรละตินจะแพร่หลายในทาชเคนต์แล้ว แต่การนำมาใช้ในการากัลปักสถานยังคงเป็นไปอย่างค่อยเป็นค่อยไป[6]
อักษรอาหรับ
[แก้]ชุดตัวอักษรอาหรับมี 28 ตัว:[7][8]
| ا | ب | پ | ت | ج | چ | خ |
| د | ر | ز | س | ش | ع | ف |
| ق | ک | گ | ڭ | ل | م | ن |
| ھ | ە | و | ۇ | ۋ | ىُ | ی |
| ٴ |
อักษรอาหรับเดิมนั้นมีข้อบกพร่องที่สำคัญหลายประการ ได้แก่: ขาดตัวอักษรที่ใช้แสดงเสียงเฉพาะบางเสียงในภาษาการากัลปัก[7] อย่างไรก็ตาม ตามพัฒนาการในชุมชนที่พูดภาษาเตอร์กิกอื่น ๆ ของสหภาพโซเวียต—โดยเฉพาะอย่างยิ่งการพัฒนาอักษรยางาอิมแลในตาตาร์สถานและบัชคอร์โตสตาน และกระบวนการกำหนดมาตรฐานของอักษรอาหรับในสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตคาซัคและสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตคีร์กีซ—ชุดตัวอักษรอาหรับการากัลปักก็ได้รับการแก้ไขและนำตัวอักษรกับแบบแผนมาใช้เพื่อแทนภาษาให้สอดคล้องกันมากขึ้น[8]
มีการใช้อักษรฮัมซะฮ์ตัวพิมพ์ใหญ่ขนาดเล็กเพื่อแสดงสระหน้าเมื่อไม่สามารถแยกเสียงสระออกจากสระหรือพยัญชนะอื่น ๆ ในคำได้ คล้ายกับการใช้ฮัมซะฮ์ในอักษรอาหรับคาซัคมาก
ยางาลิฟ
[แก้]![[icon]](http://th.wikipedia.org/wiki/ไฟล์:Wiki_letter_w_cropped.svg){kind=small} | ส่วนนี้รอเพิ่มเติมข้อมูล คุณสามารถช่วยเพิ่มข้อมูลส่วนนี้ได้ |
ตารางเทียบ
[แก้]ชุดตัวอักษรซีริลลิก ละติน และอาหรับข้างล่างนำไปเทียบกับเสียงในสัทอักษรสากล อักษรซีริลลิกที่ไม่มีตัวเทียบเท่ากับอักษรละตินอยู่ในสีเทา
| ละติน | ซีริลลิก | อาหรับ | สัทอักษรสากล | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2016– | 2009–2016 | 1995–2009 | 1994–1995 | Çaꞑəlip | |||
| A a | A a | А а | آ / ـا | /a/ | |||
| Á á | Aʻ aʻ | Ä ä | Ə ə | Ә ә | اە / ـە | /æ/ | |
| B b | B b | B в | Б б | ب | /b/ | ||
| D d | D d | Д д | د | /d/ | |||
| E e | E e, Ye ye | E e | Е е | ٴیىُـ / ٴىُـ / ٴىُ | /e/ | ||
| F f | F f | Ф ф | ف | /f/ | |||
| G g | G g | Г г | گ | /ɡ/ | |||
| Ǵ ǵ | Gʻ gʻ | Ğ ğ | Ƣ ƣ | Ғ ғ | ع | /ɣ/ | |
| H h | H h | Ҳ ҳ | ھ | /h/ | |||
| X x | X x | Х х | خ | /x/ | |||
| Í ı | Iʻ iʻ | I ı | Ь ь | Ы ы | اىُـ / ىُـ / ىُ | /ɯ/ | |
| I i | I i | İ i | I i | И и | ایـ / یـ / ی | /i/ | |
| J j | J j | Ç ç | Ж ж | ج | /ʒ/ | ||
| K k | K k | К к | ك | /k/ | |||
| Q q | Q q | Қ қ | ق | /q/ | |||
| L l | L l | Л л | ل | /l/ | |||
| M m | M m | М м | م | /m/ | |||
| N n | N n | Н н | ن | /n/ | |||
| Ń ń | Nʻ nʻ | Ñ ñ | Ꞑ ꞑ | Ң ң | ڭ | /ŋ/ | |
| O o | O o, Wo wo | O o | О о | او / و | /o/ | ||
| Ó ó | Oʻ oʻ, Woʻ woʻ | Oʻ oʻ | Ö ö | Ɵ ɵ | Ө ө | ٴاو / ٴو | /œ/ |
| P p | P p | П п | پ | /p/ | |||
| R r | R r | Р р | ر | /r/ | |||
| S s | S s | С с | س | /s/ | |||
| T t | T t | Т т | ت | /t/ | |||
| U u | U u | У у | اۇ / ۇ | /u/ | |||
| Ú ú | Uʻ uʻ | Ü ü | Y y | Ү ү | ٴاۇ / ٴۇ | /y/ | |
| V v | V v | В в | ۋ | /v/ | |||
| W w | W w | V v | Ў ў | ۋ | /w/ | ||
| Y y | Y y | J j | Й й | ی / یـ | /j/ | ||
| Z z | Z z | З з | ز | /z/ | |||
| Sh sh | Sh sh | Ş ş | Ш ш | ش | /ʃ/ | ||
| C c | C c | Ts ts | Ц ц | تس | /ts/ | ||
| Ch ch | Ch ch | Sh sh | Ş ş | Ч ч | چ | /tʃ/ | |
| yo | yo | jo | Ё ё | یو | /jo/ | ||
| Sh sh | Sh sh | Ş ş | Щ щ | شش | /ʃtʃ/ | ||
| — | — | Ъ ъ | — | — | |||
| — | — | Ь ь | — | — | |||
| E e | E e | Э э | ٴاىُ | /e/ | |||
| yu | yu | ju | Ю ю | يۇ | /ju/ | ||
| ya | ya | ja | Я я | يا | /ja/ | ||
ก่อน ค.ศ. 2009 อักษร C เขียนเป็น TS; I และ Í เขียนเป็น I มีจุด และ I ไร้จุด และอักษรที่มีอะพอสทรอฟีในตอนนี้เป็นอักษรกับ acute[9]
ตัวอย่างข้อความ
[แก้]ข้อแรกของปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน ข้อที่ 1[10]
| อักษรซีริลลิก | อักษรละติน | คำแปล |
|---|---|---|
| Барлық адамлар өз қәдир-қымбаты және ҳуқықларында еркин ҳәм тең болып туўылады. Оларға ақыл ҳәм ҳүждан берилген болып, бир-бирине туўысқанлық руўхындағы қатнаста болыўы тийис. | Barlıq adamlar óz qádir-qımbatı jáne huqıqlarında erkin hám teń bolıp tuwıladı. Olarǵa aqıl hám hújdan berilgen bolıp, bir-birine tuwısqanlıq ruwxındaǵı qatnasta bolıwı tiyis. | มนุษย์ทั้งปวงเกิดมามีอิสระและเสมอภาคกันในศักดิ์ศรีและสิทธิ ต่างในตนมีเหตุผลและมโนธรรม และควรปฏิบัติต่อกันด้วยจิตวิญญาณแห่งภราดรภาพ |
อ้างอิง
[แก้]- ↑ "Karakalpak". Ethnologue.
- ↑ "World Atlas of Languages: Karakalpak". UNESCO. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ August 2, 2018. สืบค้นเมื่อ Mar 3, 2021.
- ↑ "Karakalpak". Ethnologue. สืบค้นเมื่อ 2016-03-12.
- ↑ "Karakalpak language and alphabet". www.omniglot.com. สืบค้นเมื่อ 2023-10-31.
- ↑ "Glottolog 4.8 - Kara-Kalpak". glottolog.org. สืบค้นเมื่อ 2023-10-31.
- ↑ Birgit Schlyter (2012). "Language Policy and Language Development in Multilingual Uzbekistan". ใน Schiffman, Harold (บ.ก.). Language Policy and Language Conflict in Afghanistan and Its Neighbors. Brill. p. 192.
- 1 2 Nasyrov, D. S. (1972). Об усовершенствовании и унификации алфавита каракалпакского языка (Вопросы совершенствования алфавитов тюркских языков СССР) [On the improvement and unification of the Karakalpak alphabet (Issues of improving the alphabets of Turkic languages of the USSR)] (ภาษาRussian). Наука. pp. 75–87.
{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ลิงก์) - 1 2 Ilya Yevlampiev; Karl Pentzlin; Nurlan Joomagueldinov (20 May 2011). "Revised Proposal to encode Arabic characters used for Bashkir, Belarusian, Crimean Tatar, and Tatar languages ISO/IEC JTC1/SC2/WG2" (PDF). คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 19 August 2013.
- ↑ Karakalpak Cyrillic – (Old / New) Latin transliterator
- ↑ "Karakalpak (Қарақалпақ тили / Qaraqalpaq tili / قاراقالپاق تىلى)". omniglot. สืบค้นเมื่อ 2023-08-19.
บรรณานุกรม
[แก้]
- Johanson, Lars; Csató, Éva Ágnes, บ.ก. (1998), The Turkic Languages, London: Routledge, ISBN 9780415082006, OCLC 40980286
- Menges, Karl H. (1947), Qaraqałpaq Grammar, Translated from German by Leora P. Cunningham, New York: King's Crown Press, OCLC 3615928
| นานาชาติ | |
|---|---|
| ประจำชาติ | |
 | บทความภาษานี้ยังเป็นโครง คุณสามารถช่วยวิกิพีเดียได้โดยการเพิ่มเติมข้อมูล |