พระมหาพิชัยราชรถ

พระมหาพิชัยราชรถ
พระมหาพิชัยราชรถ (รหัส 9780)
ภาพรวม
เริ่มผลิต	พ.ศ. 2338 (จำนวน 1 องค์) ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
ผู้ออกแบบ	ช่างสิบหมู่ ภายใต้การกำกับดูแลของกรมศิลปากร
ตัวถังและช่วงล่าง
ประเภท	ราชรถ
โครงสร้าง	ทรงบุษบก ย่อมุมไม้สิบสอง หลังคาซ้อน 5 ชั้น
มิติ
ความยาว	18 เมตร (เฉพาะตัวรถ 14.10 เมตร)
ความกว้าง	4.85 เมตร
ความสูง	11.20 เมตร
น้ำหนัก	13.70 ตัน
ระยะเหตุการณ์
รุ่นต่อไป	พระเวชยันตราชรถ ราชรถน้อย

พระมหาพิชัยราชรถ เป็นราชรถที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช โปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2338 มีขนาดกว้าง 4.85 เมตร ความยาวรวมงอนรถ 18.00 เมตร (ความยาวเฉพาะตัวรถ 14.10 เมตร) สูง 11.20 เมตร น้ำหนัก 13.70 ตัน ปัจจุบันใช้กำลังพลฉุดชักจากกรมสรรพาวุธทหารบก 216 นาย

เมื่อแรกสร้างนั้นโปรดให้สร้างขึ้นเป็นราชรถขนาดใหญ่ตามโบราณราชประเพณีที่เคยมีมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา เพื่อเชิญพระบรมอัฐิสมเด็จพระปฐมบรมมหาชนกออกถวายพระเพลิง ณ พระเมรุมาศท้องสนามหลวง ในปี พ.ศ. 2339 หลังจากนั้นเมื่อสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระเทพสุดาวดี สิ้นพระชนม์ในปี พ.ศ. 2342 ก็โปรดให้อัญเชิญพระโกศทรงบนพระมหาพิชัยราชรถออกพระเมรุอีกครั้ง และนับจากนั้นพระมหาพิชัยราชรถเชิญพระโกศพระบรมศพพระมหากษัตริย์ พระศพสมเด็จพระบรมราชินี และพระบรมวงศ์ชั้นสมเด็จเจ้าฟ้าในสมัยต่อ ๆ มา

พระมหาพิชัยราชรถ ใช้เชิญพระโกศทรงพระบรมอัฐิสมเด็จพระปฐมบรมมหาชนกเป็นพระองค์แรก และเชิญพระโกศทรงพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นพระองค์สุดท้ายก่อนบูรณะใหญ่ ส่วนครั้งล่าสุดใช้พระมหาพิชัยราชรถเชิญพระโกศทรงพระศพสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระนครปฐมบรมขัตติยานี มหาธีรราชธิดา

จนถึงปัจจุบันได้มีการเชิญพระมหาพิชัยราชรถสำหรับเชิญพระโกศทรงพระบรมศพและพระศพต่าง ๆ แล้วจำนวน 24 ครั้ง (ไม่นับครั้งที่เชิญพระเวชยันตราชรถใช้งานแต่ให้ออกนามว่าพระมหาพิชัยราชรถในหมายกำหนดการ) นอกจากนี้ พระมหาพิชัยราชรถยังใช้เชิญพระโกศประกอบพระอิสริยยศของพระมหากษัตริย์หรือพระราชวงศ์ที่พระบรมศพหรือพระศพไม่ได้ประทับในพระโกศอีกด้วย คือ พระศพสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี, พระศพสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระนราธิวาสราชนครินทร์ บดินทรเชษฐภคินี และพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ซึ่งในอนาคต พระโกศประกอบพระราชอิสริยยศของพระบรมศพสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ก็จะอัญเชิญด้วยพระมหาพิชัยราชรถเช่นเดียวกัน

ภายหลังการเชิญออกประดิษฐานพระโกศพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแล้วก็มิได้เชิญออก แม้จะมีการบูรณปฏิสังขรณ์ด้วยการเพิ่มล้ออีก 1 ล้อ เพื่อรับน้ำหนัก และซ่อมแซมเพื่อความสวยงาม โดยมีการเชิญพระเวชยันตราชรถออกใช้การแทน แต่ให้ขนานนามราชรถตามหมายกำหนดการว่าพระมหาพิชัยราชรถ จนกระทั่งในงานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระศพสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ในปี พ.ศ. 2539 จึงมีการบูรณะพระมหาพิชัยราชรถครั้งใหญ่โดยกรมสรรพาวุธทหารบก และเชิญออกใช้การอีกครั้งหนึ่ง

ปัจจุบันพระมหาพิชัยราชรถได้เก็บรักษาไว้ ณ โรงราชรถ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร กรุงเทพมหานคร

การเชิญพระโกศพระบรมศพและพระศพ

1. พ.ศ. 2339 เชิญพระโกศพระอัฐิสมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก
2. พ.ศ. 2342 เชิญพระโกศทรงพระศพสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระเทพสุดาวดี ในรัชกาลที่ 1
3. พ.ศ. 2355 เชิญพระบรมโกศทรงพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
4. พ.ศ. 2361 เชิญพระโกศทรงพระศพสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์
5. พ.ศ. 2368 เชิญพระโกศทรงพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
6. พ.ศ. 2369 เชิญพระโกศทรงพระศพสมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี
7. พ.ศ. 2376 เชิญพระโกศทรงพระศพสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพ
8. พ.ศ. 2380 เชิญพระโกศทรงพระศพสมเด็จพระศรีสุลาลัย พระบรมราชชนนีในรัชกาลที่ 3
9. พ.ศ. 2380 เชิญพระโกศทรงพระศพสมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี
10. พ.ศ. 2382 เชิญพระโกศทรงพระศพสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี พระมเหสีในรัชกาลที่ 2
11. พ.ศ. 2395 เชิญพระบรมโกศทรงพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
12. พ.ศ. 2395 เชิญพระโกศทรงพระศพสมเด็จพระนางเจ้าโสมนัสวัฒนาวดี ในรัชกาลที่ 4
13. พ.ศ. 2405 เชิญพระโกศทรงพระศพสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี ในรัชกาลที่ 4
14. พ.ศ. 2409 เชิญพระบรมโกศทรงพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว
15. พ.ศ. 2412 เชิญพระบรมโกศทรงพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
16. พ.ศ. 2424 เชิญพระโกศทรงพระศพสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี
17. พ.ศ. 2429 เชิญพระโกศทรงพระศพกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ
18. พ.ศ. 2437 เชิญพระโกศทรงพระศพสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร
19. พ.ศ. 2443 เชิญพระโกศทรงพระศพสมเด็จพระบรมราชมาตามหัยยิกาเธอ กรมพระยาสุดารัตนราชประยูร
20. พ.ศ. 2454 เชิญพระบรมโกศทรงพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
21. พ.ศ. 2539 เชิญพระโกศประกอบพระราชอิสริยยศสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี
22. พ.ศ. 2551 เชิญพระโกศประกอบพระอิสริยยศสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมพระนราธิวาสราชนครินทร์ บดินทรเชษฐภคินี
23. พ.ศ. 2555 เชิญพระโกศทรงพระศพสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี กรมพระนครปฐมบรมขัตติยานี มหาธีรราชธิดา
24. พ.ศ. 2560 เชิญพระบรมโกศประกอบพระบรมราชอิสริยยศพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร
25. พ.ศ. 2569 เชิญพระบรมโกศประกอบพระราชอิสริยยศสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง

ระเบียงภาพ

• 
  แบบจำลองพระมหาพิชัยราชรถ ขนาดสัดส่วน 1:10
• 
  พระมหาพิชัยราชรถทรงพระโกศประกอบพระอิสริยยศพระศพ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมพระนราธิวาสราชนครินทร์ บดินทรเชษฐภคินี พ.ศ. 2551
• 
  พระมหาพิชัยราชรถทรงพระโกศพระศพสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี กรมพระนครปฐมบรมขัตติยานี มหาธีรราชธิดา พ.ศ. 2555

ดูเพิ่ม

• ภาพกระบวนเชิญพระบรมศพสมเด็จพระเพทราชา