ประเวศ วะสี

ศาสตราจารย์เกียรติคุณ นายแพทย์ ประเวศ วะสี ท.จ.ว. ม.ป.ช. ม.ว.ม. จ.ภ. ภ.ป.ร. ๓
เกิด	5 สิงหาคม พ.ศ. 2474 จังหวัดกาญจนบุรี ประเทศสยาม
เสียชีวิต	10 มกราคม พ.ศ. 2569 (94 ปี)
สัญชาติ	ไทย
อาชีพ	ข้าราชการบำนาญ แพทย์
มีชื่อเสียงจาก	แพทย์ ราษฎรอาวุโส
คู่สมรส	แพทย์หญิงจันทพงษ์ วะสี
บุตร	2 คน

ศาสตราจารย์เกียรติคุณ นายแพทย์ ประเวศ วะสี (5 สิงหาคม พ.ศ. 2474 – 10 มกราคม พ.ศ. 2569) เป็นแพทย์ชาวไทย นักวิชาการด้านสาธารณสุข และนักวิชาการเกี่ยวกับการศึกษา ผู้สนับสนุนงานค้นคว้าวิจัยเกี่ยวกับการแก้ปัญหาและพัฒนาชีวิต ผู้ค้นพบกลไกทางพันธุศาสตร์ในโรคธาลัสซีเมีย ผู้ผลักดันแพทย์ชนบท ผู้ริเริ่มจัดตั้งองค์กรอิสระที่กำกับกระทรวงสาธารณสุข เช่น สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.) สถาบันรับรองคุณภาพสถานพยาบาล (สรพ.) สถาบันการแพทย์ฉุกเฉินแห่งชาติ (สพฉ.) สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ (สช.) ราชบัณฑิตกิตติมศักดิ์ กรรมการสภามหาวิทยาลัยมหิดล กรรมการสภามหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ กรรมการสภามหาวิทยาลัยผู้ทรงคุณวุฒิของมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ และ ราษฎรอาวุโส นอกจากนี้ยังเป็นผู้ผลักดันรัฐธรรมนูญ 2540 โดย เป็นประธานคณะกรรมการพัฒนาประชาธิปไตย (คพป.) ในขณะนั้น

ประวัติส่วนตัว

ประเวศ วะสี เกิดเมื่อวันที่ 5 สิงหาคม พ.ศ. 2474 ที่บนฝั่งลำน้ำแควน้อย ตำบลเกาะสำโรง อำเภอเมืองกาญจนบุรี จังหวัดกาญจนบุรี เป็นบุตรคนที่ 4 ของนายคลาย และนางกิม วะสี

ประเวศศึกษาชั้นมูลฐานในวัยเยาว์ที่โรงเรียนวัดเหนือ ชั้นประถมศึกษาที่โรงเรียนประชาบาลตำบลเกาะสำโรง ชั้นมัธยมศึกษาที่โรงเรียนวิสุทธรังษี ซึ่งเป็นโรงเรียนประจำจังหวัดกาญจนบุรี ในปี พ.ศ. 2490 ได้เข้าศึกษาต่อที่โรงเรียนเตรียมอุดมศึกษา และในปี พ.ศ. 2492 สอบเข้าศึกษาต่อเตรียมแพทยศาสตร์ที่คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และเข้าศึกษาต่อคณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล จบการศึกษาเมื่อปี พ.ศ. 2498 ได้รับปริญญาแพทยศาสตรบัณฑิต เหรียญทอง ในฐานะที่ได้คะแนนสูงสุดตลอดหลักสูตร เป็นแพทย์ศิริราชรุ่น 60 จากนั้นในปี พ.ศ. 2503 ได้รับปริญญาปรัชญาดุษฏีบัณฑิต (Ph.D.) (สาขาโลหิตวิทยา) จากคณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยโคโลราโด เดนเวอร์ สหรัฐอเมริกา โดยได้รับพระราชทาน ทุนส่วนพระองค์จากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 และทุนมูลนิธิอานันทมหิดล และปีถัดมา (พ.ศ. 2504) สำเร็จการศึกษาจากภาควิชา มนุษยพันธุศาสตร์ (Human Genetics) ที่มหาวิทยาลัยลอนดอน สหราชอาณาจักร

ชีวิตครอบครัว ประเวศสมรสกับ รองศาสตราจารย์ แพทย์หญิงจันทพงษ์ วะสี มีบุตร 2 คน

ประเวศถึงแก่อนิจกรรมเมื่อวันที่ 10 มกราคม พ.ศ. 2569 สิริอายุ 94 ปี

ประวัติการทำงาน

หลังจากสำเร็จการศึกษาที่สหราชอาณาจักร ในปี พ.ศ. 2504 ประเวศ วะสี กลับมาเป็นอาจารย์สอนนักศึกษาแพทย์และแพทย์ประจำบ้านที่สาขาโลหิตวิทยา ภาควิชาอายุรศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล โดยมีความก้าวหน้าทั้งในหน้าที่การงานและตำแหน่งวิชาการตามลำดับจากอาจารย์โท เป็นอาจารย์เอก และอาจารย์ชั้นพิเศษ จนกระทั่งได้รับการแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งศาสตราจารย์ในปี พ.ศ. 2519

ด้านการวิจัย ประเวศมีบทบาทสำคัญต่อการพัฒนาการศึกษาแพทยศาสตร์ และการวิจัยทางการแพทย์และวิทยาศาสตร์ในประเทศไทย โดยนำความรู้ทางพันธุศาสตร์และวิทยาศาสตร์สมัยใหม่มาพัฒนาการตรวจวินิจฉัยโรคทางโลหิตวิทยา รวมทั้งสร้างกลุ่มนักวิจัยที่ประกอบด้วยแพทย์ นักวิทยาศาสตร์ นักเทคนิคการแพทย์ และพยาบาล เพื่อร่วมมือในการศึกษาวิจัยโรคทางโลหิตวิทยาชนิดต่าง ๆ โดยได้รับทุนวิจัยจากกระทรวงสาธารณสุข และ คณะกรรมการการแพทย์จีน รวมถึงได้รับทุนสนับสนุนงานวิจัยจากสถาบันสุขภาพแห่งชาติ (National Institute of Health) สหรัฐอเมริกา ติดต่อกันนานถึง 12 ปี ในการวิจัยธรรมชาติของเลือดเกี่ยวกับความผิดปกติของเม็ดเลือดแดงเนื่องจากกรรมพันธุ์ ที่ก่อให้เกิดโรคโลหิตจางธาลัสซีเมีย และพบวิธีการป้องกันรักษา โดยเป็นคนแรกที่ตั้งข้อสมมติฐานว่ายีนที่ควบคุมการสร้างแอลฟาโกลบินน่าจะมี 2 แอลลีล (allele) บนหนึ่งโครโมโซม ซึ่งได้รับการตีพิมพ์ในชื่อเรื่องว่า Haemoglobin H disease in Thailand: a genetic study ในวารสารทางการแพทย์ Nature ในปี พ.ศ. 2507 และเรื่อง Further evidence for a genetic basis of haemoglobin H disease from newborn offspring of patients ตีพิมพ์ ในปี พ.ศ. 2512 และสมมติฐานนี้ได้รับการพิสูจน์ต่อมาว่าเป็นความจริงและกลายมาเป็นทฤษฎีที่ได้รับการยอมรับกันทั่วไป จึงได้รับเชิญไปบรรยายที่มหาวิทยาลัยและสถาบันวิจัยหลายแห่งเกือบทุกทวีปทั่วโลก ผลงานวิจัยของท่านและคณะครอบคลุมทั้งปัญหาทางการแพทย์และสาธารณสุขมีส่วนสำคัญยิ่งต่อการพัฒนาแนวทางการดูแล ผู้ป่วยโรคธาลัสซีเมียทั้งในประเทศไทยและทั่วโลก ท่านเขียนผลงานวิชาการภาษาไทยจำนวน 97 เรื่องตามที่แสดงไว้ใน Thai Index Medicus ผลงานในวารสารนานาชาติ 133 เรื่องตามที่แสดงไว้ใน PubMed มี h-index 13 โดยมีผลงาน 161 เรื่องใน Scopus และได้แต่งตำราทั้งทางโลหิตวิทยาและอายุรศาสตร์ที่ได้รับความนิยมและเป็นต้นแบบของตำราทางการแพทย์

งานบริหาร

• รองอธิการบดีฝ่ายพัฒนาและวางแผน มหาวิทยาลัยมหิดล (2522-2526)
• หัวหน้าภาควิชาอายุรศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล (2528-2530)
• ผู้อำนวยการศูนย์ประสานงานทางการแพทย์และสาธารณสุข กระทรวงศึกษาธิการ (2527-2530)
• ประธานและรองประธานหรือกรรมการขององค์กรต่าง ๆ ทั้งในและต่างประเทศมากมาย รวมทั้งมูลนิธิ และสถาบันทางวิชาการอื่นรวมกว่า 60 ชุด
• ประธานสถาบันวิจัยสาธารณสุขไทย (2536-ปัจจุบัน)
• ประธานมูลนิธิไทย
• ประธานคณะกรรมการวิจัยวิทยาศาสตร์การแพทย์ แผนกแพทยศาสตร์ มูลนิธิ อานันทมหิดล และกรรมการมูลนิธิอานันทมหิดล แผนกแพทยศาสตร์
• ประธานมูลนิธิสาธารณสุขแห่งชาติ
• ประธานคณะอนุกรรมการจัดทำแผนปฏิบัติการหลักการการจัดตั้งราชวิทยาลัย ครุศาสตร์ สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาแห่งชาติ
• ประธานคณะทำงานด้านการพัฒนาพืชสมุนไพรเพื่อการผลิตยาทางอุตสาหกรรม องค์การเภสัชกรรม
• คณะกรรมการสำนักงานพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ
• คณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ และคณะอนุกรรมการต่างๆ
• คณะกรรมการสภามหาวิทยาลัย ม.มหิดล, ธรรมศาสตร์, จุฬาฯ, สถาบันบัณฑิต พัฒนบริหารศาสตร์ (นิด้า), สถาบันราชภัฏ, ขอนแก่น, สงขลา
• คณะกรรมการอำนวยการสถาบันเทคโนโลยีเพื่อการพัฒนาชนบท จุฬาฯ
• ประธานคณะอนุกรรมการอำนวยการส่งเสริมการวิจัยการศึกษาแห่งชาติ
• ประธานกรรมการวิชาการมูลนิธิรางวัลมหิดล ในพระบรมราชูปถัมภ์
• คณะกรรมการการศึกษาแห่งชาติ กระทรวงศึกษาธิการ
• คณะกรรมการการศึกษา การศาสนา และการวัฒนธรรม กระทรวงศึกษาธิการ
• คณะกรรมการอำนวยการโครงการปฏิรูประบบบริการสาธารณสุขแห่งชาติ (National Steering Committee) กระทรวงสาธารณสุข

การทำงานในคณะสมัชชาปฏิรูปประเทศ

ประเวศ วะสี เข้ามามีบทบาททางการเมืองภายหลังการชุมนุมของแนวร่วมประชาธิปไตยต่อต้านเผด็จการแห่งชาติ พ.ศ. 2553 ยุติลง โดยเข้ามาทำหน้าที่ประธานคณะสมัชชาปฏิรูปประเทศ ซึ่งประกอบด้วยคณะกรรมการ จำนวน 27 คน เพื่อรวบรวมข้อมูล รับฟังความคิดเห็น และนำไปสู่นโยบายในการปฏิรูปประเทศไทย

รางวัลเกียรติคุณ

• 2498 ได้รับรางวัลเหรียญทองในฐานะที่ได้คะแนนเป็นที่ 1 ตลอดหลักสูตร
• 2500 รับพระราชทานทุนส่วนพระองค์ และต่อมาทุนมูลนิธิอานันทมหิดล ไปศึกษาต่อต่างประเทศ
• 2512 ได้รับรางวัลพระยาพระเสด็จสุเรนทราธิบดี ในฐานะครูแพทย์ที่ดีเป็นคนแรกของคณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล
• 2524 ได้รับรางวัลแมกไซไซ สาขาบริการรัฐ
• 2526 รับรางวัลนักวิทยาศาสตร์ดีเด่น ประจำปี 2526
• 2528 ได้รับเลือกเป็นบุคคลดีเด่นของชาติ สาขาการแพทย์ ได้รับเหรียญดุษฎีมาลาเข็มศิลปวิทยา
• 2531 ได้รับเลือกเป็นนักวิจัยดีเด่นแห่งชาติ สาขาวิทยาศาสตร์การแพทย์
• 2533 รับเหรียญเชิดชูเกียรติ Tobacco and Health ของ WHO
• 2541 การมอบเหรียญ Comenius ประเวศ วะสี ได้รับเหรียญ Comenius และประกาศนียบัตรจากยูเนสโก ในฐานะที่ประเทศไทยนำการศึกษามาเป็นเครื่องมือสนับสนุนให้เกิดการพัฒนามนุษย์ เชื่อมโยงการศึกษาให้เข้ากับภาคอื่นของสังคม และประเทศไทยมีการสนับสนุนการพัฒนาสถานภาพครู
• 2548 ได้รับพระบรมราชโองการโปรดเกล้า ฯ แต่งตั้งราชบัณฑิตกิตติมศักดิ์ ประเภทวิทยาศาสตร์สุขภาพ สาขาวิชาแพทยศาสตร์

เครื่องราชอิสริยาภรณ์

• พ.ศ. 2527 – เครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า ชั้นที่ 2 ทุติยจุลจอมเกล้าวิเศษ (ท.จ.ว.) (ฝ่ายหน้า)
• พ.ศ. 2534 – เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก ชั้นสูงสุด มหาปรมาภรณ์ช้างเผือก (ม.ป.ช.)
• พ.ศ. 2529 – เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นสูงสุด มหาวชิรมงกุฎ (ม.ว.ม.)
• พ.ศ. 2546 – เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่สรรเสริญยิ่งดิเรกคุณาภรณ์ ชั้นที่ 4 จตุตถดิเรกคุณาภรณ์ (จ.ภ.)
• พ.ศ. 2527 – เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 9 ชั้นที่ 3 (ภ.ป.ร.3)
• พ.ศ. 2527 – เหรียญดุษฎีมาลา เข็มศิลปวิทยา (ร.ด.ม.(ศ)) สาขาแพทยศาสตร์
• พ.ศ. 2529 – เหรียญจักรพรรดิมาลา (ร.จ.พ.)

งานศึกษาที่เกี่ยวข้อง

• อนรรฆ พิทักษ์ธานิน. (2554, กันยายน-ธันวาคม). "จนกว่าเราจะเขยื้อนภูเขา": การก่อตัวและการเดินทางแห่งความคิดทางสังคมการเมืองของนายแพทย์ประเวศ วะสีก่อน พ.ศ. 2540. รัฐศาสตร์สาร 32(3): 82-127.