นิราศนรินทร์

นิราศนรินทร์ เป็นวรรณคดีในยุครัตนโกสินทร์ตอนต้น ประเภทนิราศ ที่จัดว่าแต่งได้ดี โดยกระทรวงศึกษาธิการได้คัดมาให้นักเรียนได้ศึกษากันในชั้นเรียน และมีบทโคลงที่ใช้เป็นแบบแผนของโคลงสี่สุภาพ

ผู้แต่ง

นายนรินทรธิเบศร์ (อิน) ขณะกำลังแต่งนิราศนรินทร์ วาดโดยเหม เวชกร

ผู้แต่งนิราศนรินทร์ คือ นายนรินทรธิเบศร์ (มิใช่ชื่อตัว แต่เป็น มหาดเล็ก ฝ่ายพระราชวังบวร (วังหน้า) ในสมัยรัชกาลที่ 2) มีนามเดิมว่า อิน ในตำรารุ่นเก่า มักเขียนเป็น นายนรินทรธิเบศร์ (อิน) ได้แต่งนิราศเรื่องนี้เมื่อคราวตามเสด็จสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์ยกกองทัพหลวงไปปราบพม่า ซึ่งยกลงมาตีเมืองถลางและชุมพร ในช่วงต้นรัชกาลที่ 2 เมื่อปีมะเส็ง (พ.ศ. 2352) นิราศเรื่องนี้ผู้แต่งไม่ได้ระบุชื่อเอาไว้ แต่เรียกกันโดยทั่วไปตามชื่อผู้แต่ง ว่า “นิราศนรินทร์”

เนื้อหา

เป็นการคร่ำครวญและพรรณนาความรู้สึกอาลัยอาวรณ์ ที่มีต่อหญิงคนรัก และเล่าถึงการเดินทาง เมื่อผ่านภูมิประเทศต่าง ๆ เริ่มจากคลองขุด ถึงวัดวัดอรุณ เข้าคลองบางกอกน้อย และล่องเรือไปจนถึงอ่าวไทย แล้วขึ้นบกที่เพชรบุรี

คำประพันธ์

นิราศนรินทร์แต่งด้วยโคลงสี่สุภาพ 143 บท โดยมีร่ายสุภาพขึ้นต้น 1 บท ผู้แต่งประณีตในการคัดสรรคำและความหมาย ร้อยกรองเป็นบทโคลงที่ไพเราะ ทั้งยังมีสัมผัสอักษรแพรวพราวตามขนบของคำโคลง อาจกล่าวได้ว่า แทบไม่มีโคลงบทไหนเลย ที่อ่านแล้วไม่รู้สึกถึงความไพเราะงดงาม อย่างไรก็ตาม ด้วยสำนวนภาษาที่เก่าถึงยุครัตนโกสินทร์ตอนต้น จึงมีคำศัพท์จำนวนไม่น้อยที่เข้าใจยาก หรือเป็นที่ถกเถียงกันโดยยังไม่มีข้อยุติ

ตัวอย่างจากนิราศนรินทร์

ร่าย
๏ ศรีสิทธิ์พิศาลภพ	เลอหล้าลบล่มสวรรค์	จรรโลงโลกกว่ากว้าง
แผนแผ่นผ้างเมืองเมรุ	ศรีอยุธเยนทร์แย้มฟ้า	แจกแสงจ้าเจิดจันทร์
เพียงรพิพรรณผ่องด้าว	ขุนหาญห้าวแหนบาท	สระทุกข์ราษฎร์รอนเสี้ยน
ส่ายเศิกเหลี้ยนล่งหล้า	ราญราบหน้าเภริน	เข็ญข่าวยินยอบตัว
ควบค้อมหัวไหว้ละล้าว	ทุกไทน้าวมาลย์น้อม	ขอออกอ้อมมาอ่อน
ผ่อนแผ่นดินให้ผาย	ขยายแผ่นฟ้าให้แผ้ว	เลี้ยงทแกล้วให้กล้า
พระยศไท้เทิดฟ้า	เฟื่องฟุ้งทศธรรม ท่านแฮ

(บ้านเมืองจงมีความดีงาม ชนะแก่สวรรค์ เจริญกว่าเมืองใดบนโลกนี้ และสวรรค์บนยอดเขาพระสุเมรุ อยุธยางามรุ่งเรืองเหนือฟ้า และสว่างกว่าดวงจันทร์ จนเปรียบได้ดั่งแสงอาทิตย์ อยุธยามีเทวดาปกปักรักษาพระมหากษัตริย์ผู้ขจัดทุกข์ของราษฎร และทำลายข้าศึกอย่างราบคาบจนเมื่อศัตรูเพียงได้ทราบชื่อของอยุธยาก็จะนอบน้อมมอบตัวโดยมอบเครื่องราชบรรณาการต่าง ๆ มาให้ โดยพระมหากษัตริย์นั้นได้ขยายท้องฟ้าให้สงบ เลี้ยงดูทหารให้มีความกล้าหาญ พระมหากษัตริย์ทรงมีฐานะเทียมเท่ากับท้องฟ้า และเต็มไปด้วยธรรมะ 10 ประการนำไปสู่การปกครองอันเจริญรุ่งเรือง)

๑. ๏ อยุธยายศล่มแล้ว		ลอยสวรรค์ ลงฤๅ
สิงหาสน์ปรางค์รัตน์บรร-		เจิดหล้า
บุญเพรงพระหากสรรค์		ศาสน์รุ่ง เรืองแฮ
บังอบายเบิกฟ้า		ฝึกฟื้นใจเมือง ฯ

(กรุงศรีอยุธยาล่มสลายลงไปแล้ว แต่กลับลอยลงมาจากสวรรค์อีกหรืออย่างไร มีปราสาทพระราชวังอันงดงามตระการตา ด้วยบุญบารมีของพระมหากษัตริย์ช่วยทะนุบำรุงพระศาสนาให้รุ่งเรือง ปัดเป่าทุกข์ให้แก่ไพร่ฟ้าชาวประชา)

นักวรรณคดีมักเปรียบเทียบโคลงบทนี้ กับโคลงดั้นจากโคลงกำสรวล ซึ่งขึ้นบาทแรกด้วยสำนวนคล้ายกัน ดังต่อไปนี้ ซึ่งเป็นบทชมพระนครเช่นเดียวกัน ทั้งนี้ผู้แต่งอาจชื่นชมโคลงจากโคลงกำสรวล ซึ่งชื่นชมพระนครเมื่อครั้งยังรุ่งเรือง

๑. ๏ อยุธยายศยิ่งฟ้า		ลงดิน แลฤๅ
อำนาจบุญเพรงพระ		ก่อเกื้อ
เจดียลอออินทร		ปราสาท
ในทาบทองแล้วเนื้อ		นอกโสรม ฯ

๗. ๏ อยุธยายศโยกฟ้า		ฟากดิน
ผาดดินพิภพดยว		ดอกฟ้า
แสนโกฎบยลยิน		หยากเยื่อ
ไตรรัตนเรืองรุ่งหล้า		หลากสรรค ฯ
— (โคลงกำสรวล)

นอกจากนี้ในโคลงหมายเลข ๒๑. ยังถือเป็นแม่แบบของโคลงสี่สุภาพบทหนึ่งด้วย

๒๑. ๏ จากมามาลิ่วล้ำ		ลำบาง
บางยี่เรือราพลาง		พี่พร้อง
เรือแผงช่วยพานาง		เมียงม่าน มานา
บางบ่รับคำคล้อง		คล่าวน้ำตาคลอ ฯ

ด้วยโคลงบทนี้ใช้คำเอก 7 โท 4 และที่เหลือเป็นคำสุภาพทั้งหมด จึงใช้เป็นแม่แบบสำหรับการแต่งโคลงสี่สุภาพได้เป็นอย่างดี

ในช่วงท้าย (โคลงหมายเลข ๑๒๓) ผู้แต่งยังได้เอ่ยถึงวรรณคดีรุ่นเก่าอีกสองเรื่อง คือ กำสรวลศรีปราชญ์ และทวาทศมาส ซึ่งเป็นนิราศคำโคลงเช่นเดียวกัน

๏ กำสรวลศรีปราชญ์พร้อง		เพรงกาล
จากจุฬาลักษณ์ลาญ		สวาทแล้ว
ทวาทศมาสสาร		สามเทวษ ถวิลแฮ
ยกทัดกลางเกศแก้ว		กึ่งร้อนทรวงเรียม ฯ

โคลงบทสุดท้ายผู้แต่งได้ระบุชื่อตนเอาไว้ด้วย ดังนี้

๏ โคลงเรื่องนิราศนี้		นรินทร์อิน
รองบาทบวรวังถวิล		ว่าไว้
บทใดปราชญ์ปวงฉิน		เชิญเปลี่ยน แปลงพ่อ
ปรุงเปรียบเสาวคนธ์ไล้		เลือกลิ้มดมดู ฯ