ต้นแบบดั้งเดิม

ต้นแบบดั้งเดิม (อังกฤษ: archetype) เป็นแนวคิดอย่างหนึ่งที่ปรากฏอยู่ในสาขาที่เกี่ยวข้องกับพฤติกรรม จิตวิทยาเชิงประวัติศาสตร์ ปรัชญา และการวิเคราะห์วรรณกรรม โดยอาจเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งต่อไปนี้

• ตัวอย่างต้นแบบ รูปแบบพฤติกรรม โพรโตไทป์ รูปแบบแรก หรือแบบจำลองหลักที่ตัวอย่างต้นแบบ รูปแบบพฤติกรรม และวัตถุอื่น ๆ คัดลอก เลียนแบบ หรือผสานรวมเข้าด้วยกัน คำพ้องความหมายที่ไม่เป็นทางการที่ใช้บ่อยสำหรับคำจำกัดความนี้ ได้แก่ "ตัวอย่างมาตรฐาน" (standard example) "ตัวอย่างพื้นฐาน" (basic example) และคำที่ยาวกว่าคือ "ตัวอย่างต้นแบบดั้งเดิม" (archetypal example) ตัวอย่างต้นแบบดั้งเดิมทางคณิตศาสตร์มักปรากฏในรูป "ตัวอย่างแบบบัญญัติ" (canonical examples)
• แนวคิดทางจิตวิทยาของคาร์ล ยุงซึ่งอธิบายว่าเป็นความโน้มเอียงทางจิตใต้สำนึกที่มนุษย์สืบทอดร่วมกันมา เป็นลักษณะพฤติกรรมหรือแนวโน้มเชิงสัญชาตญาณที่พบได้ในสมาชิกของเผ่าพันธุ์เดียวกัน เช่นเดียวกับลักษณะพฤติกรรมอื่น ๆ แนวโน้มนี้เกิดขึ้นจากรูปแบบความคิด ภาพ อารมณ์ หรือแรงกระตุ้นที่มีโครงสร้างคล้ายกับรูปแบบการเล่าเรื่องที่มนุษย์คุ้นเคย แต่แตกต่างจากลักษณะบุคลิกภาพทั่วไปตรงที่ ต้นแบบดั้งเดิมเป็นโครงสร้างพื้นฐานที่มนุษย์จำนวนมากมีร่วมกัน ไม่ได้ถูกกำหนดจากประสบการณ์ส่วนบุคคลของใครคนหนึ่งเป็นหลัก การที่มนุษย์มีแนวโน้มจะแสดงออกตามต้นแบบเหล่านี้เชื่อว่าเกิดขึ้นจากแรงขับทางวิวัฒนาการ ซึ่งช่วยให้รับรู้และตอบสนองต่อสภาพแวดล้อมได้เหมาะสมขึ้น โดยอ้างอิงจากประสบการณ์ของมนุษย์ในอดีตอันยาวนาน แรงขับเหล่านี้ครอบคลุมทั้งการเอาชีวิตรอดในสภาพแวดล้อมทางกายภาพ การสร้างความสัมพันธ์กับผู้อื่น และการแสวงหาความรู้ แนวคิดเรื่องต้นแบบดั้งเดิมจึงมักถูกถ่ายทอดออกมาในรูปของ “ภาพสัญลักษณ์” หรือรูปร่างเชิงแบบแผน ที่สะท้อนโครงสร้างทางจิตใจร่วมของมนุษยชาติ
• สัญลักษณ์หรือลวดลายที่ปรากฏซ้ำ ๆ ในวรรณกรรม ภาพวาด หรือตำนาน ความหมายนี้หมายถึงการปรากฏซ้ำของตัวละครหรือแนวคิดที่มีลักษณะคล้ายคลึงกันในกรณีต่าง ๆ ที่ดูเหมือนไม่เกี่ยวข้องกันในเรื่องเล่าคลาสสิก สื่อ ฯลฯ การใช้คำในลักษณะนี้มาจากทั้งมานุษยวิทยาวัฒนธรรมและแนวคิดต้นแบบดั้งเดิมของยุง

ต้นแบบดั้งเดิมยังมีความคล้ายคลึงอย่างมากกับสัญชาตญาณ กล่าวคือ ก่อนที่สติสัมปชัญญะจะพัฒนาขึ้น ลักษณะนิสัยที่ไม่ขึ้นกับบุคคลและสืบทอดมาทางพันธุกรรมของมนุษย์เป็นสิ่งที่แสดงออกและกระตุ้นพฤติกรรมของมนุษย์ และยังคงมีอิทธิพลต่อความรู้สึกและพฤติกรรมแม้หลังจากที่สติสัมปชัญญะพัฒนาขึ้นในระดับหนึ่งแล้วก็ตาม