ฐานานุกรม

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี

ส่วนหนึ่งของ
ศาสนาพุทธ

Dhamma Cakra.svg สถานีย่อย


Dharmacakra flag (Thailand).svg
ประวัติศาสนาพุทธ

ศาสดา

พระโคตมพุทธเจ้า
(พระพุทธเจ้า)

จุดมุ่งหมาย
นิพพาน
พระรัตนตรัย

พระพุทธ · พระธรรม · พระสงฆ์

ความเชื่อและการปฏิบัติ
ศีล (ศีลห้า) · ธรรม (เบญจธรรม)
สมถะ · วิปัสสนา
บทสวดมนต์และพระคาถา
คัมภีร์และหนังสือ
พระไตรปิฎก
พระวินัยปิฎก · พระสุตตันตปิฎก · พระอภิธรรมปิฎก
หลักธรรม
ไตรลักษณ์ · อริยสัจ 4 · มรรค 8 · ปฏิจจสมุปบาท · มงคล 38
นิกาย
เถรวาท · มหายาน · วัชรยาน
สังคมศาสนาพุทธ
ปฏิทิน · บุคคล · วันสำคัญ · ศาสนสถาน
การจาริกแสวงบุญ
พุทธสังเวชนียสถาน ·
การแสวงบุญในพุทธภูมิ
ดูเพิ่มเติม
อภิธานศัพท์ศาสนาพุทธ
หมวดหมู่ศาสนาพุทธ
พระราชาคณะตั้งแต่ชั้นสามัญขึ้นไป สามารถตั้งพระฐานานุกรมของตนได้ตามอัธยาศัย (ในพระบรมราชานุญาต)

ฐานานุกรม คือชื่อเรียกลำดับตำแหน่งสมณศักดิ์ของพระสงฆ์ไทย ซึ่งภิกษุผู้มีตำแหน่งทางการปกครองหรือมีสมณศักดิ์สูงบางตำแหน่งมีสิทธิ์ตั้งพระรูปอื่นให้เป็นฐานากรมได้ตามศักดิ์ที่ได้รับพระบรมราชานุญาต เช่น พระสงฆ์ตำแหน่งเจ้าคณะอำเภอ สามารถตั้งฐานานุกรมได้ 3 ตำแหน่ง พระราชาคณะชั้นสามัญตั้งฐานานุกรมได้ 3 ตำแหน่ง เป็นต้น ไปจนกระทั่งถึงสมเด็จพระสังฆราชทรงตั้งฐานานุกรมได้ 15 ตำแหน่ง

ฐานานุกรมนั้นมีตำแหน่งที่เป็นหลัก 3 ตำแหน่ง คือ พระปลัด พระสมุห์ พระใบฎีกา หากพระสงฆ์ทรงสมณศักดิ์ที่มีสิทธิ์ตั้งฐานานุกรมเป็นผู้ที่มีสมณศักดิ์ตั้งแต่พระราชาคณะชั้นราชขึ้นไป พระฐานานุกรมที่ท่านเหล่านั้นตั้ง จะเรียก "พระครู" นำหน้าตำแหน่งฐานานุกรมนั้นทุกตำแหน่ง เช่น พระครูปลัด พระครูสังฆรักษ์ เป็นต้น

สิทธิในการให้พระสงฆ์ทรงสมณศักดิ์สามารถแต่งตั้งพระฐานานุกรมได้ จะมีระบุไว้ในสัญญาบัตรพระราชทานสมณศักดิ์ ว่าให้สามารถตั้งได้เท่านั้นเท่านี้รูป ซึ่งพระสงฆ์ผู้ได้รับพระราชทานสิทธิในการตั้งพระฐานานุกรม จะตั้งหรือไม่ตั้งก็ได้ หรือจะตั้ง แต่ตั้งเพียงจำนวนเท่าที่เห็นควรก็ได้ ไม่จำต้องตั้งทั้งหมด

ตำแหน่งเหล่านี้เดิมมีพัดยศของหลวงพระราชทานมาให้ แต่ปัจจุบันนี้ต้องจัดทำเอง โดยพระสงฆ์ผู้ทรงสมณศักดิ์ที่มีสิทธิ์แต่งตั้งฐานานุกรมจะแต่งตั้งพระสงฆ์รูปใดในศิษยานุศิษย์ของตน ก็สุดแล้วแต่อัธยาศัย ทางการไม่ได้เกี่ยวข้องในการแต่งตั้งพระฐานานุกรม เพียงแต่รับรู้เท่านั้น

ภิกษุผู้ได้รับแต่งตั้งในลักษณะนี้เรียกว่า พระฐานานุกรม ทุกรูปจัดเป็นพระมีสมณศักดิ์เหมือนพระสมณศักดิ์ที่ทรงแต่งตั้ง พระในตำแหน่งเหล่านี้บางทีเรียกประทวนสัญญาบัตร บ้าง ฐานาประทวน บ้าง และเนื่องจากสมณศักดิ์เหล่านี้พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวไม่ได้พระราชทานเอง ดังนั้นเมื่อพระสงฆ์ผู้ทรงสมณศักดิ์ที่ได้ตั้งฐานานุกรมไว้มรณภาพ ตำแหน่งฐานานุกรมต่าง ๆ ก็ถือว่าเป็นอันสิ้นสุดไปด้วย เรียกกันในภาษาปากว่า พระครูม่าย หรือ ฐานาม่าย จนกว่าจะได้รับแต่งตั้งฐานานุกรมใหม่

ในอดีต ตำแหน่งฐานานุกรมบางตำแหน่งมีลำดับสมณศักดิ์สูงกว่าพระมหาเปรียญ จึงมีบางครั้งที่พระมหาเปรียญก็อาจได้รับแต่งตั้งฐานานุกรมบ้าง ซึ่งเรียกกันในภาษาปากว่า ฐานาทรงเครื่อง หรือ พระครูทรงเครื่อง คือมีทั้งตำแหน่งมหาเปรียญและฐานานุกรมในคราวเดียวกัน

เนื้อหา

ประเภทของฐานานุกรม[แก้]

ฐานานุกรมแบ่งได้ 4 ตำแหน่ง ได้แก่

ฐานานุกรมชั้นพระราชาคณะ[แก้]

ตำแหน่งนี้มีเฉพาะฐานานุกรมในสมเด็จพระสังฆราชเท่านั้น มี 2 ตำแหน่งคือ พระราชาคณะปลัดขวาและพระราชาคณะซ้าย(บางสมัยอาจมีพระราชาคณะปลัดกลาง) และฐานานุกรมชั้นนี้สามารถตั้งฐานานุกรมได้ 3 ตำแหน่งเหมือนพระราชาคณะชั้นสามัญทั่วไป

ฐานานุกรมชั้นพระครูปลัดมีราชทินนาม[แก้]

พระครูปลัดมีราชทินนามเป็นฐานานุกรมของพระราชาคณะชั้นธรรมขึ้นไปจนถึงสมเด็จพระราชาคณะ เมื่อได้ตั้งฐานานุกรมชั้นนี้แล้ว ต้องไปแจ้งที่กรมการศาสนาเพื่อขึ้นทะเบียน และจัดนิตยภัตถวายเช่นเดียวกับพระครูสัญญาบัตรทั่วไป

ฐานานุกรมชั้นพระครูอื่น[แก้]

คือ ฐานานุกรมของพระราชาคณะชั้นราชขึ้นไปจนถึงฐานานุกรมในสมเด็จพระสังฆราชบางตำแหน่ง เป็นตำแหน่งที่มีคำว่า "พระครู" นำหน้า เช่น พระครูปลัด พระครูวินัยธร เป็นต้น

อนึ่ง พระครูฐานานุกรมของสมเด็จพระสังฆราช 4 ตำแหน่งที่อยู่อยู่ระหว่างพระราชาคณะปลัดซ้ายกับพระครูวินัยธร มีสิทธิ์รับพระราชทานนิตยภัตเช่นเดียวกับพระครูปลัดมีราชทินนาม

ฐานานุกรมชั้นธรรมดา[แก้]

ฐานานุกรมชั้นนี้เป็นของพระราชาคณะชั้นสามัญ มี 3 ตำแหน่งคือ พระปลัด พระสมุห์ และพระใบฎีกา ไม่มีคำว่าพระครูนำหน้า

รายนามฐานานุกรม ในสมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก (เจริญ สุวฑฺฒโน) พระสังฆราช องค์ที่ 19 แห่ง กรุงรัตนโกสินทร์[แก้]

  • พระมหานายก พุทธปาพจนดิลกโลกยปสาทาภิบาล สกลสังฆประธานมหาเถรกิจการี คณาธิบดีศรีรัตนคมกาจารย์ พระราชาคณะปลัดขวา
  • พระจุลนายก ธรรมนีติสาธกมหาเถราธิการ คณะกิจบรรหารธุรการี สมุหบดีศรีธรรมภาณกาจารย์ พระราชาคณะปลัดซ้าย
  • พระครูวิสุทธิธรรมภาณ
  • พระครูพิศาลวินัยวาท
  • พระครูประสาทพุทธปริตร พระครูพระปริตร
  • พระครูประสิทธิ์พุทธมนต์ พระครูพระปริตร
  • พระครูวินัยธร
  • พระครูธรรมธร
  • พระครูสรภัญญประกาศ พระครูคู่สวด
  • พระครูสรนาทวิเศษ พระครูคู่สวด
  • พระครูนิเทศธรรมจักร
  • พระครูพิทักษ์ธุรกิจ
  • พระครูสังฆสิทธิกร
  • พระครูสมุห์
  • พระครูใบฎีกา

รายนามฐานานุกรม ในสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช (วาสน์ วาสโน) องค์ที่ 18[แก้]

  • พระมหาคณิศร พุทธศาสนิกนิกรปสาทาภิบาล สกลสังฆประธานมหาสถาวีรกิจการี นายกบดีศรีรัตนคมกาจารย์ พระราชาคณะปลัดขวา
  • พระจุลคณิศร สัทธรรมนิติธรมหาเถราธิการ คณกิจบรรหารธุรการี สมุหบดีศรีธรรมภาณกาจารย์ พระราชาคณะปลัดซ้าย
  • พระครูวินยาภิวุฒิ
  • พระครูสุตตาภิรม
  • พระครูธรรมาธิการ พระครูพระปริตร
  • พระครูวิจารณ์ภารกิจ พระครูพระปริตร
  • พระครูวินัยธร
  • พระครูธรรมธร
  • พระครูโฆสิตสุทธสร พระครูคู่สวด
  • พระครูอมรสรนาท พระครูคู่สวด
  • พระครูพิลาสบรรณวัตร
  • พระครูพิพัฒบรรณกร
  • พระครูสังฆวิธาน
  • พระครูสมุห์
  • พระครูใบฎีกา

รายนามฐานานุกรม ในสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช (ปุ่น ปุณฺณสิริ) องค์ที่ 17[แก้]

  • พระทักษิณคณาธิกร สุนทรธรรมสาธก พุทธปาพจนดิลกมหาเถรกิจการี คณาธิบดีศรีรัตนคมกาจารย์ พระราชาคณะปลัดขวา
  • พระอุดรคณาภิรักษ์ อัครศาสนกิจบรรหาร มหาเถราธิการธุรการี สมุหบดีศรีธรรมภาณกาจารย์ พระราชาคณะปลัดซ้าย
  • พระครูธรรมกถาสุนทร
  • พระครูวินัยกรณ์โสภณ
  • พระครูพรหมวิหาร พระครูพระปริตร
  • พระครูฌานวิสุทธิ์ พระครูพระปริตร
  • พระครูวินัยธร
  • พระครูธรรมธร
  • พระครูพิมลสรภาณ พระครูคู่สวด
  • พระครูพิศาลสรคุณ พระครูคู่สวด
  • พระครูพิบูลบรรณวัตร
  • พระครูพิพัฒน์บรรณกิจ
  • พระครูสังฆบริหาร
  • พระครูสมุห์
  • พระครูใบฎีกา

รายนามฐานานุกรม ในสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช (จวน อุฏฺฐายี) องค์ที่ 16[แก้]

  • พระมหาคณานุศิษฏ์ พระราชาคณะปลัดขวา
  • พระจุลคณานุศาสก์ พระราชาคณะปลัดซ้าย
  • พระครูธรรมกถาสุนทร
  • พระครูวินัยกรณ์โสภณ
  • พระครูพรหมวิหาร พระครูพระปริตร
  • พระครูฌานวิสุทธิ์ พระครูพระปริตร
  • พระครูวินัยธร
  • พระครูธรรมธร
  • พระครูพิมลสรภาณ พระครูคู่สวด
  • พระครูพิศาลสรคุณ พระครูคู่สวด
  • พระครูพิบูลบรรณวัตร
  • พระครูพิพัฒนบรรณกิจ
  • พระครูสังฆบริหาร
  • พระครูสมุห์
  • พระครูใบฎีกา

รายนามฐานานุกรม ในสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช (อยู่ ญาโณทโย) องค์ที่ 15[แก้]

  • พระมหาคณานุศิษฏ์ พระราชาคณะปลัดขวา
  • พระจุลคณานุศาสน์ พระราชาคณะปลัดซ้าย
  • พระครูธรรมกถาสุนทร
  • พระครูวินัยกรณ์โสภณ
  • พระครูพรหมวิหาร พระครูพระปริตร
  • พระครูฌานวิสุทธิ์ พระครูพระปริตร
  • พระครูวินัยธร
  • พระครูธรรมธร
  • พระครูพิมลสรภาณ พระครูคู่สวด
  • พระครูพิศาลสรคุณ พระครูคู่สวด
  • พระครูพิบูลบรรณวัตร
  • พระครูพิพัฒนบรรณกิจ
  • พระครูสังฆบริหาร
  • พระครูสมุห์
  • พระครูใบฎีกา

รายนามฐานานุกรม ในสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช (ปลด กิตฺติโสภโณ) องค์ที่ 14[แก้]

  • พระทักษิณคณาธิกร พระราชาคณะปลัดขวา
  • พระอุดรคณาภิรักษ์ พระราชาคณะปลัดซ้าย
  • พระครูธรรมกถาสุนทร
  • พระครูวินัยกรณ์โสภณ
  • พระครูพรหมวิหาร พระครูพระปริตร
  • พระครูฌานวิสุทธิ์ พระครูพระปริตร
  • พระครูวินัยธร
  • พระครูธรรมธร
  • พระครูพิมลสรภาณ พระครูคู่สวด
  • พระครูพิศาลสรคุณ พระครูคู่สวด
  • พระครูพิบูลบรรณวัตร
  • พระครูพิพัฒน์บรรณกิจ
  • พระครูสังฆบริหาร
  • พระครูสมุห์
  • พระครูใบฎีกา

รายนามฐานานุกรม ในพระอัฐิสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส สมเด็จพระสังฆราชเจ้าองค์ที่ 7[แก้]

  • พระทักษิณคณิสสร บวรสังฆสิทธิการ วิจารณกิจโกศล สกลมหาคณาธิบดี ตรีปิฎกธรรมรักขิต พระราชาคณะปลัดขวา
  • พระอุดรคณารักษ์ อรรควิจารณคุณ วิบุลญาณอนันต์ สรรพมหาคณาธิบดี ตรีปิฎกธรรมรักขิต พระราชาคณะปลัดซ้าย
  • พระสมุหวรคณิสสรสิทธิการ พิศาลวรกิจโกศล โสภณศีลาจารนืวิฐ พิพิธมหาคณาธิบดี ตรีปิฎกธรรมรักขิต พระราชาคณะปลัดกลาง
  • พระครูวิทยาคม พระครูพระปริตร
  • พระครูอุดมสังวร พระครูพระปริตร
  • พระครูอมรวิไชย พระครูพระปริตร
  • พระครูไกรสรศักดิ์ พระครูพระปริตร
  • พระครูวิสุทธิสมโพธิ์ พระครูวิปัสสนา
  • พระครูนิโรธรักขิต พระครูวิปัสสนา
  • พระครูวินัยธร
  • พระครูธรรมธร
  • พระครูสุนทรโฆสิต พระครูคู่สวด
  • พระครูวิจิตรโฆษา พระครูคู่สวด
  • พระครูสังฆบริรักษ์
  • พระครูสมุห์
  • พระครูใบฎีกา

รายนามฐานานุกรมของพระราชาคณะชั้นต่างๆ[แก้]

สมเด็จพระราชาคณะ พระราชาคณะเจ้าคณะรอง พระราชาคณะชั้นธรรม พระราชาคณะชั้นเทพ พระราชาคณะชั้นราช พระราชาคณะชั้นสามัญ
  • พระครูปลัดมีราชทินนาม ๑
    (พระครูปลัดสัมพิพัฒน...จารย์)
  • พระครูวินัยธร ๑
  • พระครูธรรมธร ๑
  • พระครูคู่สวด ๒
  • พระครูรองคู่สวด ๒
  • พระครูสังฆรักษ์ ๑
  • พระครูสมุห์ ๑
  • พระครูใบฎีกา ๑
  • พระครูปลัดมีราชทินนาม ๑
    (พระครูปลัดสุวัฒน...คุณ)[# 1]
  • พระครูวินัยธร ๑
  • พระครูธรรมธร ๑
  • พระครูคู่สวด ๒
  • พระครูสังฆรักษ์ ๑
  • พระครูสมุห์ ๑
  • พระครูใบฎีกา ๑
  • พระครูปลัดมีราชทินนาม ๑
    (พระครูปลัด...วัฒน์)[# 2]
  • พระครูวินัยธร ๑
  • พระครูธรรมธร ๑
  • พระครูสังฆรักษ์ ๑
  • พระครูสมุห์
  • พระครูใบฎีกา ๑
  • พระครูปลัด ๑
  • พระครูวินัยธร ๑
  • พระครูสังฆรักษ์ ๑
  • พระครูสมุห์ ๑
  • พระครูใบฎีกา ๑
  • พระครูปลัด ๑
  • พระครูสังฆรักษ์ ๑
  • พระครูสมุห์ ๑
  • พระครูใบฎีกา ๑
  • พระปลัด ๑
  • พระสมุห์ ๑
  • พระใบฎีกา ๑
หมายเหตุ
  1. ยกเว้นพระครูปลัด ฐานานุกรมในพระสาสนโสภณ จะมีราชทินนามว่า พระครูปลัดอรรถจริยานุกิจ
  2. ในพระราชาคณะชั้นธรรมบางรูป จะมีฐานานุกรมที่ลงท้ายด้วย "วัตร" เช่น พระธรรมราชานุวัตร มีพระครูปลัด มีราชทินนามว่า พระครูปลัดมหาเถรานุวัตร เป็นต้น

อ้างอิง[แก้]