จิต (ศาสนาพุทธ)

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี

จิต๘๙หรือ๑๒๑ จำแนกตามอภิธรรม[แก้]

อภิธรรมจัดจิตตามคุณภาพหรือคุณลักษณะ ที่ เจตสิกเข้ามาประกอบ มี 89 หรือ 121

กามาวจรจิต๕๔[แก้]

กุสลจิต๒๔[แก้]

  • จิตที่สหรคต (เป็นไปกับเวทนา) ด้วยโสมนัสหรืออุเบกขา
  • สัมปยุต (ประกอบกับสังขารเจตสิก) ญาณหรือปราศจากญาณ (หรือปัญญา)
  • สสังขาริก (มีใครชักชวน) หรืออสังขาริก (เกิดเองไม่มีใครชักชวน)

รวมเป็นกุศล ๘ และกุศลเช่นไร กิริยา และวิบากเป็นเช่นนั้น รวมเป็น๒๔

อกุสลจิต๑๒[แก้]

โลภมูลจิต๘[แก้]
  • จิตที่สหรคต (เป็นไปกับเวทนา) ด้วยโสมนัสหรืออุเบกขา
  • สัมปยุต (ประกอบกับสังขารเจตสิก) ทิฏฐิหรือปราศจากทิฏฐิ
  • สสังขาริก (มีใครชักชวน) หรืออสังขาริก (เกิดเองไม่มีใครชักชวน)
โทสมูลจิต๒[แก้]
  • จิตที่สหรคต (เป็นไปกับเวทนา) ด้วยโทมนัส
  • สัมปยุต (ประกอบกับสังขารเจตสิก) ด้วยปฏิฆะ
  • สสังขาริก (มีใครชักชวน) หรืออสังขาริก (เกิดเองไม่มีใครชักชวน)
โมหมูลจิต๒[แก้]
  • จิตที่สหรคต (เป็นไปกับเวทนา) ด้วยอุเบกขา
  • สัมปยุต (ประกอบกับสังขารเจตสิก) ด้วยอุทธัจจะหรือวิจิกิจฉา

อเหตุกจิต๑๘[แก้]

กุศลวิบาก๘[แก้]
  • จักขุวิญญาณ สหรคตด้วยอุเบกขา
  • โสตวิญาณ สหรคตด้วยอุเบกขา
  • ฆานวิญญาณ สหรคตด้วยอุเบกขา
  • ชิวหาวิญญาณ สหรคตด้วยอุเบกขา
  • กายวิญญาณ สหรคตด้วยสุขเวทนา
  • สัมปฏิจฉันนจิต สหรคตด้วยอุเบกขา
  • สันตีรณจิต สหรคตด้วยอุเบกขา
  • สันตีรณจิต สหรคตด้วยโสมนัส
อกุศลวิบาก๗[แก้]
  • จักขุวิญญาณ สหรคตด้วยอุเบกขา
  • โสตวิญาณสหรคตด้วยอุเบกขา
  • ฆานวิญญาณสหรคตด้วยอุเบกขา
  • ชิวหาวิญญาณสหรคตด้วยอุเบกขา
  • กายวิญญาณสหรคตด้วยทุกข์
  • สัมปฏิจฉันนจิตสหรคตด้วยอุเบกขา
  • สันตีรณจิตสหรคตด้วยอุเบกขา
อเหตุกิริยา๓[แก้]
  • ปัญจทวารวัชชนจิต (จิตที่เป็นไปในทวาร๕)
  • มโนทวารวัชชนะจิต (จิตที่เป็นไปในมโนทวาร)
  • หสิตุปาทจิต (จิตร่าเริง)

มหัคคตจิต[แก้]

รูปาวจรจิต๑๕[แก้]

  • ปฐมฌาน มีองค์ญาน๕คือ วิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา
  • ทุติยฌานมีองค์ญาน๔คือ วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา
  • ตติยฌานมีองค์ญาน๓คือ ปีติ สุข เอกัคคตา
  • จตุตถฌานมีองค์ญาน๒คือ สุข เอกัคคตา
  • ปัญจมฌานมีองค์ญาน๒คือ อุเบกขา เอกัคคตา

รวมเป็น กุศล ๕ กุศลเช่นไร กิริยา และวิบากเป็นเช่นนั้น รวมเป็น๑๕

อรูปาวจรจิต๑๒[แก้]

  • อากาสานัญจายตนะ
  • วิญญาณัญจายตนะ
  • อากิญนัญจายตนะ
  • เนวสัญญานาสัญญายตนะ

รวมเป็น กุศล ๔ กุศลเช่นไร กิริยา และวิบากเป็นเช่นนั้น รวมเป็น๑๒

โลกุตตรจิต๘[แก้]

  • โสดาปัตติมรรค เป็นกุศล
  • โสดาปัตติผล เป็นวิบาก
  • สกทาคามิมรรค เป็นกุศล
  • สกทาคามิผล เป็นวิบาก
  • อนาคามิมรรค เป็นกุศล
  • อนาคามิผล เป็นวิบาก
  • อรหัตตมรรค เป็นกุศล
  • อรหัตตผล เป็นวิบาก

จัดตามฌาน๕จะรวมเป็น๔๐

อ้างอิง[แก้]

  • พระมหารมย์ อนุธมฺมจารี (ป.ธ.๘) วัดอรุณราชวราราม กรุงเทพ