จิตนิยม

จิตนิยม ในทางปรัชญา (อังกฤษ: idealism, philosophical idealism หรือ metaphysical idealism) คือชุดทัศนะทางอภิปรัชญาที่ยืนยันว่า ในระดับที่ลึกซึ้งที่สุดแล้ว ความจริงมีค่าเท่ากับจิต, จิตวิญญาณ หรือพิชาน (consciousness); ว่าความจริงหรือสัจธรรมเป็นสิ่งสร้างทางจิตใจทั้งหมด; หรือว่าความคิดคือความจริงประเภทสูงสุดหรือมีความชอบธรรมสูงสุดที่จะถูกพิจารณาว่าเป็น "สิ่งจริง" เนื่องด้วยจิตนิยมมีอยู่หลายประเภท จึงเป็นการยากที่จะนิยามคำนี้ให้เป็นมาตรฐานเดียวกัน

ปรัชญาอินเดียเป็นแหล่งกำเนิดของการปกป้องแนวคิดจิตนิยมกลุ่มแรก ๆ เช่น ในสำนักเวทานตะและแนวคิดปรัตยภิชญาในนิกายไศวะ ระบบความคิดเหล่านี้ถือว่าพิชานที่แผ่ซ่านไปทั่วคือธรรมชาติที่แท้จริงและเป็นรากฐานของความจริง นอกจากนี้ยังพบจิตนิยมได้ในกระแสความคิดบางส่วนของพุทธศาสนามหายาน เช่น สำนักโยคาจาร ซึ่งสนับสนุนปรัชญาแบบ "จิตเท่านั้น" (จิตตมาตร) โดยอาศัยการวิเคราะห์ประสบการณ์เชิงอัตวิสัย ส่วนในโลกตะวันตก จิตนิยมมีรากเหง้ากลับไปถึงเพลโตในกรีกโบราณ ผู้เสนอว่าความคิดที่เป็นสากล ไม่แปรผัน และเหนือกาลเวลา ถือเป็นรูปแบบสูงสุดของความจริง นั่นคือจิตนิยมแบบเพลโต แนวคิดนี้ได้รับการฟื้นฟูและเปลี่ยนแปลงในยุคสมัยใหม่ตอนต้นผ่านข้อโต้แย้งของ อิมมานูเอล คานต์ ที่ว่าความรู้เกี่ยวกับความจริงของเรามีพื้นฐานอยู่บนโครงสร้างทางจิตใจโดยสมบูรณ์ นั่นคือจิตนิยมอุตรวิสัย (transcendental idealism)

ในทางญาณวิทยา จิตนิยมมาพร้อมกับการปฏิเสธความเป็นไปได้ที่จะรู้ถึงการมีอยู่ของสิ่งอื่นใดที่เป็นอิสระจากจิต ในทางภววิทยา จิตนิยมยืนยันว่าการมีอยู่ของสิ่งทั้งปวงขึ้นอยู่กับจิต ดังนั้น จิตนิยมเชิงอภิปรัชญาจึงปฏิเสธทัศนะแบบกายภาพนิยม (physicalism) และทวินิยม เมื่อเทียบกับวัตถุนิยม จิตนิยมยืนยันถึงความสำคัญอันเป็น ปฐมภูมิ ของพิชานในฐานะจุดเริ่มต้นและเงื่อนไขเบื้องต้นของปรากฏการณ์ทั้งปวง

ในบางบริบท จิตนิยมถูกนำไปเปรียบเทียบกับสัจนิยม จิตนิยมเคยถูกโจมตีจากผู้สนับสนุนปรัชญาเชิงวิเคราะห์ เช่น จี. อี. มัวร์ และ เบอร์ทรันด์ รัสเซลล์ แต่ผู้ที่วิพากษ์วิจารณ์ก็ยังรวมถึงกลุ่มสัจนิยมใหม่และนักลัทธิมากซ์ด้วย อย่างไรก็ตาม แง่มุมและกระบวนทัศน์หลายประการของจิตนิยมก็ยังคงมีอิทธิพลอย่างมากต่อปรัชญาในยุคต่อมา