ข้ามไปเนื้อหา

จอนหู

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
จอนหู

จอนหู, จรหู (เทียบคำไทใหญ่ ၸွၼ်း จ๊อน แปลว่า เสียบ)[a] หรือ กรรเจียกจอน, กรรเจียกจร (มาจากคำเขมรว่า ត្រចៀក ตฺรเจียก แปลว่า หู)[b] เป็นเครื่องประดับหู มีรูปเป็นกระหนก ใช้ตกแต่งร่วมกับศิราภรณ์อย่างมงกุฎ ชฎา หรือรัดเกล้า

การไว้ผมปีกของสตรีไทยในอดีต จะมีการไว้จอนผมที่ข้างหู ยาวออกมาแล้วทัดไว้ที่หู เรียกว่า "จอนหู" หรือ "จอนผม" ถือว่าเป็นความสวยงามรูปแบบหนึ่ง[3] แล้วคลี่คลายมาด้วยการตกแต่งจอนผมด้วยดอกไม้ แต่เดิมกรรเจียกจรทำจากดอกไม้สด ร้อยเป็นพวงหรือช่อพริ้วไสวอยู่ข้างหู ตามอย่างภาพเทพยดาในจิตรกรรมสมัยอยุธยา ครั้นในสมัยรัตนโกสินทร์ มีการเขียนกรรเจียกจรเป็นลายกระหนก ด้านบนคล้ายดอกไม้ทัด ด้านล่างเหมือนปลายอุบะ มีลวดลายต่าง ๆ เช่น กระหนกใบเทศ กระหนกหางโต ทำจากวัสดุอื่น ๆ เช่นเครื่องทองหรือเครื่องเงิน ประดับตกแต่งด้วยอัญมณีมีค่า สวยงามคงทนกว่าดอกไม้สด[4] โดยจอนหูแบ่งออกเป็นสองส่วน คือ ส่วนบนทำหน้าที่เป็นดอกไม้ทัด และส่วนล่างทำหน้าที่แทนอุบะ[5]

ทั้งนี้จอนหูในการแสดงรามเกียรติ์ แบ่งออกเป็นสองรูปแบบ คือ จอนหูแบบมนุษย์ กับจอนหูแบบยักษ์[6] โดยจอนหูแบบมนุษย์จะเผยให้เป็นใบหู ขณะที่จอนหูแบบยักษ์จะมีลักษณะปิดหรือครอบใบหู[7] ซึ่งจอนหูแบบมนุษย์มีสองแบบ อย่างแรกคือจอนหูแบบธรรมดา กับอย่างที่สองคือจอนหูแบบครีบหางปลา ซึ่งจอนหูอย่างหลังนี้พบได้ในหัวโขนของพระภรตมุนี หรือพ่อแก่[8]

หมายเหตุ

[แก้]
  1. ↑ พระยาอนุมานราชธน (ยง เสฐียรโกเศศ) อธิบายว่า "จอน" เป็นคำไทใหญ่ แปลว่าเสียบ ความว่า "...จอน แปลว่าที่เสียบที่ทัดดังที่มีอยู่ไน​ไทยใหญ่ กันเจียกจอน ก็น่าจะแปลว่าหู ตอนที่ไช้เสียบไช้ทัด..."[1]
  2. ↑ พระยาอนุมานราชธน (ยง เสฐียรโกเศศ) สันนิษฐานว่า "กันเจียก" มาจาก ตรเจียก ในภาษาเขมร ความว่า "...กันเจียก ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะมาจาก ตรเจียก ไนภาสาเขมรซึ่งแปลว่า หู ตร เพี้ยนเปน กร ไป แล้วเพิ่ม ร แทน ะ จึงเกิดเปน กันเจียก ขึ้น เปนอย่างเดียวกับ กันไตร-กันไกร-ตะไกร กะจอน ไนภาสาภาคอิสานหมายความถึงตุ้มหูทั่วไป..."[1] สอดคล้องกับความคิดเห็นของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงอธิบายว่า "ตรฺเจียก" เป็นคำเขมรแปลว่า "หู" แล้วกลายเป็นคำว่า กรรเจียก ความว่า "...ท่านบอกคำ กรรเจียก ว่าเปนคำของเขมร เขาเรียกว่า ตรเจียก นั้นดีมาก ฉันไม่ได้พบคำนั้นเลย ดูพจนานุกรมภาษาเขมร เขาแปลให้ไว้ว่า หู ตรเจียก เปน กรเจียก แล้วก็เปน กรรเจียก ก็เปนไปได้โดยง่าย แต่ที่ว่าแต่งเปนอย่างไรนั้นไม่พบ ถ้าคำว่า จร เปนตุ้มหู แล้วเขียนว่า กรรเจียกจร ก็แปลว่าหูใส่ตุ้ม เสียดายที่นายสุดบอกไม่ได้ว่า กะจอน แปลว่าอะไร แต่เปนธรรมดาคนก็ต้องรู้บ้างไม่รู้บ้าง อันตุ้มหูนั้นฉันก็คิดว่าเดิมเปนดอกไม้ ไม่ใช่โลหะ..."[2]

อ้างอิง

[แก้]
  1. 1 2 นริศรานุวัดติวงศ์, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยา (2506). "บันทึกเรื่องความรู้ต่าง ๆ เล่ม ๕ (๓ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๕ น)". วชิรญาณ. สืบค้นเมื่อ 28 เมษายน 2569.
  2. ↑ นริศรานุวัดติวงศ์, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยา (2506). "บันทึกเรื่องความรู้ต่าง ๆ เล่ม ๕ (๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๕ น)". วชิรญาณ. สืบค้นเมื่อ 28 เมษายน 2569.
  3. ↑ "บทที่ 13 พระราชกรณียกิจด้านศิลปวัฒนธรรม". สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี. สืบค้นเมื่อ 10 กันยายน 2567.
  4. ↑ วิบูลย์ ลี้สุวรรณ, ศาสตราจารย์ (2559). พจนานุกรมศัพท์ศิลปกรรมไทย (PDF). กรุงเทพฯ: เมืองโบราณ. น. 7.
  5. ↑ วิบูลย์ ลี้สุวรรณ, ศาสตราจารย์ (2559). พจนานุกรมศัพท์ศิลปกรรมไทย (PDF). กรุงเทพฯ: เมืองโบราณ. น. 250.
  6. ↑ "ยักษ์ทวารบาล ในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม". หน่วยราชการในพระองค์. 30 มีนาคม 2566. ข้อมูลเก่าจากต้นฉบับ เมื่อ 2024-06-12. สืบค้นเมื่อ 10 กันยายน 2567.
  7. ↑ ธนิต อยู่โพธิ์ (2496). สีและลักษณะหัวโขน (PDF). พระนคร: ไทยวัฒนาพานิช (แผนกการพิมพ์). น. ลายเส้นรูปหัวโขน.
  8. ↑ "พระภรตมุนี". สถาบันอยุธยาศึกษา. สืบค้นเมื่อ 10 กันยายน 2567.

แหล่งข้อมูลอื่น

[แก้]
  • วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อเกี่ยวกับ จอนหู