การปฏิวัติเนปาล พ.ศ. 2533

การเคลื่อนไหวของประชาชน ปี 1990
ส่วนหนึ่งของ ขบวนการประชาธิปไตยเนปาล
ภาพถ่ายโดย มิน รัตนะ วัชราจารยะ แสดงการเดินขบวนฉลองชัยในปี 1990
วันที่	18 กุมภาพันธ์ 1990 – 8 เมษายน 1990
สถานที่	ประเทศเนปาล
เป้าหมาย	ฟื้นคืนระบอบประชาธิปไตยหลายพรรค
ผล	การฟื้นคืนระบอบประชาธิปไตย การยุบเลิกระบอบปัญจายัต สถาบันกษัตริย์เปลี่ยนมาอยู่ใต้รัฐธรรมนูญ
คู่ขัดแย้ง
กษัตริย์วิเรนทระ กองทัพ รัฐบาล พรรคคองเกรสเนปาล พันธิตรร่วมฝ่ายซ้าย

การเคลื่อนไหวของประชาชน ปี 1990 (เนปาล: २०४६ जनआन्दोलन; ๒๐๔๖ ชนอานฺโทลน) เป็นการเคลื่อนไหวทางการเมืองในประเทศเนปาลที่นำไปสู่การล้มเลิกระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์และนำไปสู่การเปลี่ยนผ่านเป็นราชาธิปไตยใต้รัฐธรรมนูญ รวมถึงล้มเลิกระบอบปัญจายัต

การเคลื่อนไหวนี้มีความโดดเด่นที่การรวมตัวกันของพรรคการเมืองต่าง ๆ ไม่เพียงแต่ในบรรดาพรรคอมมิวนิสต์ที่รวมตัวเป็นแนวหน้าพันธมิตรฝ่ายซ้าย (ULF) แต่ยังมีความร่วมมือกับพรรคเช่น คองเกรสเนปาล (NC) และท้ายที่สุดไปสู่การเกิดขึ้นของพรรคคอมมิวนิสต์เนปาล (ลัทธิมากซ์และเลนิน) เป็นต้น

ภูมิหลัง

เนปาลเกิดการลุกฮือของประชาชนในปี 1950-51 ซึ่งนำไปสู่ระบอบประชาธิปไตยแบบรัฐสภาภายใต้ราชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญ อย่างไรก็ตาม เกิดการรัฐประหารปี 1960 โดยกษัตริย์มเหนทระ ซึ่งนำการสั่งให้พรรคการเมืองต่าง ๆ ผิดกฎหมาย และยึดรวมอำนาจจากคณะรัฐมนตรีและรัฐสภามาเป็นของกษัตริย์ทั้งหมด ระบบดังกล่าวมีชื่อเรียกว่าปัญจายัต

ในปี 1972 กษัตริย์วิเรนทระ บุตรของกษัตริย์มเหนทระ ขึ้นสืบทอดราชบัลลังก์เป็นราชาธิปไตยสัมบูรณ์ สืบทอดอำนาจมหาศาลจากบิดา ตลอดระยะการครองราชย์นี้ สมาชิกพรรคคองเกรสเนปาลจำนวนมากถูกจับกุม ในความพยายามจะคงไว้ซึ่งอำนาจของตน ต่อมาในช่วงทศวรรษ 1980 ความตึงทางการเมืองเริ่มคลายลง และขบวนการเคลื่อยไหวของนักเรียนนักศึกษาเพื่อการปฏิรูปรัฐธรมนูญเริ่มก่อตัวขึ้นในเนปาล

ความเคลื่อนไหวนี้มีอิทธิพลมากขึ้นเรื่อย ๆ จนกษัตริย์วิเรนทระดำริให้มีการจัดการลงประชามิตว่าด้วยระบบรัฐบาลในปี 1980 ระหว่างประชาธิปไตยหลายพรรคกับประบบปัญจายัตซึ่งไม่มีพรรคการเมือง ผลการลงประชามิตพบว่า 45% เห็นด้วยกับประชาธิปไตยหลายพรรค ส่วน 55% เห็นด้วยกับระบบพรรคเดียว

ประวัติศาสตร์

ในปี 1989 กลุ่มการเมืองคองเกรสเนปาล ซึ่งเป็นกลุ่มสนับสนุนคอมมิวนิสต์และพรรคการเมืองใต้ดินที่ใหญ่ที่สุด ร่วมกับแนวหน้าพันธมิตรฝ่ายซ้าย เริ่มก่อการเคลื่อนไหวในชื่อ ชนอานโทลนะ' (การเคลื่ออนไหวของประชาชน) เริ่มต้นทางการในวันที่ 18 กุมภาพันธ์ 1990 รัฐบาลตอบโต้ด้วยการจับกุมผู้นำการเมืองขอบทั้งสองพรรค และสั่งห้ามหนังสือพิมพ์ฝ่ายค้านทั้งหมดตีพิมพ์

กษัตริย์วิเรนทระได้ออกมาเรียกร้องต่อประเทศชาติผ่านทางวิทยุให้ยืนหยัดเป็นหนึ่งเดียวกับสถาบันพระมหากษัตริย์และดําเนินการปฏิรูปประชาธิปไตยผ่านช่องทางตามรัฐธรรมนูญ ในปลายเดือนกุมภาพันธ์ ตำรวจยิงผู้ชุมนุมในภักตปุระ มีผู้เสียชีวิต 12 ราย ซึ่งนำไปสู่การประท้วงที่ลุกฮือขึ้น มีผู้ร่วมประท้วงเป็นนักเรียนนักศึกษาหลายพันคน หลายร้อยคนถูกจับกุมและบาดเจ็บจากการโจมตีของตำรวจ และมีการประท้วงหยุดงานที่แพร่กระจายไปทั่วประเทศ

คำสั่งจากรัฐบาลส่วนกลางเริ่มลดลงและรัฐบาลส่วนท้องถิ่นมีหน้าที่ในการรับมือกับความไม่สงบและการประท้วงทั่วประเทศ ในต้นเดือนเมษายน มีผู้ประท้วงถูกยิงเสียชีวิตอีกจำนวนหนึ่งในลลิตปุระ นำไปสู่การกระตุ้นให้มีผู้คนออกมาประท้วงเพิ่มขึ้นถึง 200,000 คนในกาฐมาณฑุโดยมีข้อเรียกร้องประท้วงต่อรัฐบาลของกษัตริย์โดยตรง

ในช่วงหลายวัน ตํารวจยิงและสังหารผู้ประท้วงหลายสิบคนขณะที่ผู้ประท้วงปิดกั้นถนน เดินขบวน และเรียกร้องการฟื้นคืนระบอบประชาธิปไตยหลายพรรคที่เนปาลเคยมีในทศวรรษ 1950 ในช่วงที่การประท้วงรุนแรงสูงสุด ผู้ประท้วงแห่ล้อมอาคารที่ทำการของรัฐและเรียกร้องมห้กษัตริย์ยอมรับข้อเรียกร้อง ตำรวจเลือกไม่เข้าไปขัดขวาง และยอมให้ผู้ประท้วงบุกเข้าทำลายทรัพย์สิน เช่น รถยนต์ของนายกรัฐมนตรี และรูปปั้นกษัตริย์มเหนทระ ท้ายที่สุด ผู้นำการประท้วงได้ประกาศสลายการชุมนุมเนื่องจากเหตุความรุนแรงจากผู้ชุมนุม ท้ายที่สุดในวันที่ 8 เมษายน 1990 กษัตริย์วิเรนทระออกประกาศยกเลิกคำสั่งห้ามพรรคการเมือง

แหล่งข้อมูลอื่น

• Baral, L. R. (1994). "The Return of Party Politics in Nepal". Journal of Democracy. 5: 121–133. doi:10.1353/jod.1994.0012. S2CID 153394711.
• Hachchethu, K. (1992). "Mass Movement 1990" (PDF). Contributions to Nepalese Studies. 17 (2): 177–201.