สงครามโลกครั้งที่สอง

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี

สงครามโลกครั้งที่สอง
ภาพเรียงตามเข็มนาฬิกาจากบนสุด: กองทัพเครือจักรภพในยุทธการเอล อาลาเมน; พลเรือนชาวจีนถูกฝังทั้งเป็นโดยทหารญี่ปุ่น; กองทัพโซเวียตในแนวรบด้านตะวันออก; เครื่องบินรบญี่ปุ่นเตรียมบินขึ้นจากเรือบรรทุกเครื่องบิน; กองทัพโซเวียตสู้รบในกรุงเบอร์ลิน; เรือดำนำเยอรมันถูกระดมยิงอย่างหนัก
วันที่ คริสต์ทศวรรษ 1930 - 2 กันยายน ค.ศ. 1945[note 1] สถานที่ ยุโรป, เอเชีย, ตะวันออกกลาง, แอฟริกา, ทะเลเมดิเตอร์เรเนียนและมหาสมุทรแปซิฟิก ผลลัพธ์ ฝ่ายสัมพันธมิตรชนะสงคราม; การก่อตั้งสหประชาชาติ; มีการจัดตั้งเขตอิทธิพลของสหรัฐอเมริกาและสหภาพโซเวียต ผู้ก้าวขึ้นมาเป็นมหาอำนาจในสงครามเย็น ...ดูเพิ่ม
ผู้ร่วมสงคราม
ฝ่ายสัมพันธมิตร	ฝ่ายอักษะ
ผู้บัญชาการ
ผู้นำฝ่ายสัมพันธมิตร	ผู้นำฝ่ายอักษะ
ความสูญเสีย
ทหารเสียชีวิต: มากกว่า 16,000,000 นาย พลเรือนเสียชีวิต: มากกว่า 45,000,000 คน เสียชีวิตทั้งหมด: มากกว่า 61,000,000 คน ...ดูเพิ่ม	ทหารเสียชีวิต: มากกว่า 8,000,000 นาย พลเรือนเสียชีวิต: มากกว่า 4,000,000 คน เสียชีวิตทั้งหมด: มากกว่า 12,000,000 คน ...ดูเพิ่ม

สงครามโลกครั้งที่สอง (อังกฤษ: World War II หรือ Second World War) ^{[note 2]} เป็นความขัดแย้งในวงกว้างครอบคลุมทุกทวีปและประเทศส่วนใหญ่ในโลก^[1] โดยสามารถแบ่งความขัดแย้งได้เป็นสองภูมิภาค ทวีปเอเชียบ้างว่าเริ่มขึ้นตั้งแต่ ค.ศ. 1931^[2][3] บ้างก็ว่า ค.ศ. 1937 ในสงครามระหว่างจีนกับญี่ปุ่น^[4][5] ส่วนในทวีปยุโรปเริ่มต้นเมื่อ ค.ศ. 1939 จากการรุกรานโปแลนด์^[6][7][8] และดำเนินไปจนกระทั่งสิ้นสุดในปี ค.ศ. 1945 คาดว่ามีผู้เสียชีวิตในสงครามครั้งนี้มากกว่า 60 ล้านคน นับเป็นสงครามที่ก่อให้เกิดความสูญเสียชีวิตมนุษย์มากที่สุดในประวัติศาสตร์ของมนุษยชาติ^[9]

ผู้เข้าร่วมสงครามแบ่งเป็นสองฝ่าย^{[note 3]} ฝ่ายหนึ่งคือฝ่ายสัมพันธมิตรเดิมประกอบด้วย อังกฤษ ฝรั่งเศสและสหภาพโซเวียต ส่วนฝ่ายตรงข้ามเรียกว่าฝ่ายอักษะ นำโดย เยอรมนี อิตาลี และญี่ปุ่น ซึ่งมีการระดมกำลังทหารทั้งหมดมากกว่า 100 ล้านนาย นับเป็นสงครามขนาดใหญ่ที่สุดเท่าที่เคยมีมา และเป็น "สงครามเบ็ดเสร็จ" ซึ่งได้นำทรัพยากรต่าง ๆ ไปใช้ในการสงครามโดยไม่เลือกว่าเป็นของพลเรือนหรือทหาร สิ่งที่เกิดขึ้นนี้ยังได้ส่งผลกระตุ้นให้เกิดการขับเคลื่อนทางเศรษฐกิจ อุตสาหกรรม และวิทยาศาสตร์ของชาติ เพื่อนำไปใช้ในการทำสงคราม ประมาณกันว่าสงครามโลกครั้งนี้มีค่าใช้จ่ายเป็นมูลค่าราวหนึ่งล้านล้านดอลลาร์สหรัฐ ตามค่าเงินในปี ค.ศ. 1944^[10][11][12] ยังผลให้เป็นสงครามที่ใช้เงินทุนและชีวิตมากที่สุดด้วยเช่นกัน^[13]

สงครามครั้งนี้ฝ่ายสัมพันธมิตรได้รับชัยชนะ แต่ว่าชาติตะวันตกในทวีปยุโรปก็อ่อนกำลังลงอย่างมาก ส่งผลให้สหรัฐอเมริกากับสหภาพโซเวียต กลายเป็นประเทศมหาอำนาจและนำไปสู่สงครามเย็นที่ดำเนินต่อมาอีก 45 ปี สหประชาชาติได้รับการสถาปนาขึ้น ด้วยความหวังว่าจะสามารถป้องกันไม่ให้เกิดความขัดแย้งเช่นที่เกิดขึ้นนี้ได้อีก ภายหลังสงครามมีการเคลื่อนไหวในทวีปเอเชียและแอฟริกาเพื่อเรียกร้องเอกราชจากการตกเป็นอาณานิคมของประเทศในยุโรป ขณะเดียวกัน ยุโรปตะวันตกได้พยายามรวมตัวกัน ดังจะเห็นได้จากการก่อตั้งสหภาพยุโรป เป็นต้น^[14]

เนื้อหา 1 ภูมิหลัง 2 ทัศนะโดยทั่วไปเกี่ยวกับสงครามโลกครั้งที่สอง 3 เส้นทางของสงคราม 3.1 สงครามปะทุ 3.2 ฝ่ายอักษะเคลื่อนทัพ 3.3 สงครามลุกลามทั่วโลก 3.4 จุดเปลี่ยนของสงคราม 3.5 ฝ่ายสัมพันธมิตรตั้งหลักได้ 3.6 ฝ่ายสัมพันธมิตรรุกคืบ 3.7 ฝ่ายอักษะล่มสลาย ฝ่ายสัมพันธมิตรได้ชัย 4 ประเทศไทยกับสงครามโลกครั้งที่สอง 5 หลังสงคราม 6 ผลกระทบของสงคราม 6.1 ความสูญเสียและความทารุณ 6.2 ดินแดนที่ถูกยึดครอง 6.3 แนวหลังและอุตสาหกรรม 6.4 ค่ายกักกันและการใช้แรงงานทาส 6.5 อาวุธเคมีและอาวุธเชื้อโรค 6.6 การทิ้งระเบิดตามยุทธวิธี 6.7 อาชญากรรมสงคราม 6.8 การพัฒนาเทคโนโลยีในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง 7 ดูเพิ่ม 8 เชิงอรรถ 9 อ้างอิง 10 แหล่งข้อมูลอื่น

[แก้] ภูมิหลัง

ดูเพิ่มที่ สาเหตุของสงครามโลกครั้งที่สอง

หลังสิ้นสุดสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง จักรวรรดิเยอรมันซึ่งเป็นฝ่ายแพ้สงคราม ได้ถูกบังคับให้ลงนามในสนธิสัญญาแวร์ซาย^{[15][note 4]} เป็นผลให้จักรวรรดิเยอรมันล่มสลาย^[16] และกลายมาเป็น "สาธารณรัฐไวมาร์" ผลจากสนธิสัญญาแวร์ซาย เยอรมนีต้องจำกัดขนาดกองทัพและการขยายอาณาเขตของตน ทั้งยังต้องจ่ายค่าปฏิกรรมสงครามเป็นจำนวนมหาศาล ส่วนในรัสเซียนั้น ได้เกิดสงครามกลางเมืองขึ้น จนนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงการปกครองด้วยลัทธิคอมมิวนิสต์ในนามประเทศสหภาพโซเวียต ซึ่งต่อมาไม่นานประเทศนี้ก็อยู่ภายใต้การปกครองของโจเซฟ สตาลิน ที่ประเทศอิตาลี เบนิโต มุสโสลินีได้ยึดอำนาจปกครองประเทศแล้วตั้งตนเป็นผู้เผด็จการฟาสซิสต์^[17] พร้อมให้คำสัญญาต่อประชาชนว่าจะสร้างจักรวรรดิโรมันใหม่^[18] นอกจากสองประเทศเหล่านี้แล้ว ก็ยังก่อให้เกิดแนวคิดเผด็จการขึ้นในหลายประเทศ^[19] และการล่มสลายของสถาบันกษัตริย์^[20]

ด้านประเทศจีน รัฐบาลพรรคก๊กมินตั๋งได้เริ่มแผนการรวมชาติ เพื่อต่อต้านเหล่าขุนศึกก๊กต่าง ๆ ที่ตั้งตนเป็นอิสระในช่วงกลางคริสต์ทศวรรษ 1920 แต่หลังจากนั้นไม่นาน รัฐบาลจีนกลับต้องเข้าไปพัวพันกับสงครามกลางเมืองเพื่อต่อต้านพรรคคอมมิวนิสต์จีนซึ่งเป็นพันธมิตรเก่า ขณะที่ในปี ค.ศ. 1931 จักรวรรดิญี่ปุ่นซึ่งมีอิทธิพลอย่างมากในจีน ได้เพิ่มกำลังทหารในจีนอย่างขนานใหญ่ เพื่อเป็นแผนการขั้นแรกในการเข้าปกครองทั้งทวีปเอเชีย^[21] โดยใช้กรณีมุกเดนเป็นสาเหตุในการรุกรานแมนจูเรีย หลังจากนั้นทั้งสองชาติเกิดการรบขนาดย่อยขึ้นหลายครั้ง จนกระทั่งถึงการพักรบตางกู ในปี ค.ศ. 1933^[22] 

เดือนมกราคม ค.ศ. 1933 อดอล์ฟ ฮิตเลอร์ ผู้นำพรรคสังคมนิยมชาตินิยมกรรมกรเยอรมัน ก้าวขึ้นสู่ตำแหน่งผู้นำประเทศเยอรมนีและเริ่มเสริมสร้างกำลังทางทหารของประเทศอีกครั้ง^[23][24][25] สร้างความกังวลให้แก่ฝรั่งเศสและสหราชอาณาจักร ซึ่งเป็นประเทศที่ได้รับความสูญเสียจากสงครามครั้งที่แล้วเป็นอย่างมาก เช่นเดียวกับประเทศอิตาลี ที่วิตกกังวลว่าแผนการขยายดินแดนของเยอรมนีนั้น จะกระทบต่อแผนการเดียวกันของฝ่ายตน^[26] ฝรั่งเศสจึงยอมให้อิตาลีเข้าแทรกแซงเหตุการณ์ในเอธิโอเปีย ซึ่งอิตาลีต้องการที่จะยึดครองอยู่แล้ว เพื่อรักษาสภาพความเป็นพันธมิตรของทั้งสองชาติ

เหตุการณ์เริ่มเลวร้ายยิ่งขึ้นเมื่อถึงช่วงต้นปี ค.ศ. 1935 ซาร์แลนด์ได้ถูกยุบรวมเข้ากับเยอรมนีโดยชอบธรรม และฮิตเลอร์ได้ฉีกสนธิสัญญาแวร์ซายโดยการฟื้นฟูกองทัพและเริ่มมีการเกณฑ์ทหารอย่างรวดเร็ว  ฝรั่งเศส สหราชอาณาจักร และอิตาลีจึงพยายามก่อตั้ง "แนวสเตรซา" ขึ้น เพื่อจำกัดการกระทำของฝ่ายเยอรมนี^[27]   ด้านสหภาพโซเวียตก็วิตกต่อแผนการขยายดินแดนสู่ยุโรปตะวันออกของเยอรมนีเช่นกัน จึงลงเอยกันที่การทำสัญญาช่วยเหลือซึ่งกันและกันทั้งสองฝ่ายกับฝรั่งเศส^[28] การทำสนธิสัญญาเป็นพันธมิตรดังกล่าวมานี้ไม่มีค่าอะไรมากนัก สนธิสัญญาฝรั่งเศส-โซเวียตในการให้ความช่วยเหลือซึ่งกันและกันนั้นไม่มีผลบังคับใช้ เนื่องจากจำเป็นจะต้องผ่านการพิจารณาของสันนิบาตชาติก่อนจึงจะมีผลบังคับใช้ได้^[29][30] และในเดือนมิถุนายน ค.ศ. 1935 สหราชอาณาจักรได้ทำสนธิสัญญาการเดินเรืออย่างอิสระกับเยอรมนีโดยผ่อนปรนต่อข้อบังคับต่าง ๆ ส่วนชาติที่โดดเดี่ยวอย่างสหรัฐอเมริกาก็เป็นกังวลกับเหตุการณ์ที่จะเกิดขึ้นในยุโรปและเอเชีย จึงได้ผ่านรัฐบัญญัติว่าด้วยความเป็นกลาง ในเดือนสิงหาคม^[31] ในเดือนตุลาคม อิตาลีได้เข้ารุกรานเอธิโอเปีย^[32] จึงถูกโดดเดี่ยวทางการเมืองในเวทีสันนิบาตชาติ โดยเยอรมนีเป็นเพียงชาติเดียวที่สนับสนุนการรุกรานของอิตาลี  กลุ่มประเทศพันธมิตรต่างผลักความรับผิดชอบต่อเรื่องนี้ พร้อมกับการที่อิตาลียกเลิกการคัดค้านเยอรมนีในการยึดครองออสเตรียเป็นรัฐบริวาร^[33]

เดือนมีนาคม ค.ศ. 1936 ฮิตเลอร์ได้ส่งกองทัพเข้ายึดครองไรน์แลนด์^[34] อันเป็นการฝ่าฝืนสนธิสัญญาแวร์ซายและสนธิสัญญาโลคาร์โนโดยตรง โดยได้รับการตอบสนองน้อยมากจากกลุ่มประเทศยุโรปอื่น ๆ^[35] การกระทำดังกล่าวเป็นแผนการของเยอรมนีในการใช้ความก้าวร้าวต่อประเทศอื่น โดยหวังที่จะต้องการให้ชาติอื่น ๆ ต้องยอมประนีประนอมกับฝ่ายตนเอง เพื่อให้ได้มาซึ่งสันติภาพ  เมื่อสงครามกลางเมืองสเปนปะทุขึ้นในเดือนกรกฎาคมปีเดียวกัน ทั้งฮิตเลอร์และมุสโสลินีได้ให้ความสนับสนุนแก่จอมพลฟรันซิสโก ฟรังโก ผู้นำฝ่ายฟาสซิสต์สเปน^[36][37] เพื่อต่อต้านรัฐบาลสาธารณรัฐสเปนที่สอง ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากสหภาพโซเวียต^[38]  ทั้งสองฝ่ายต่างใช้สงครามครั้งนี้เป็นสนามทดสอบอาวุธและยุทธวิธีในการทำสงครามที่คิดค้นขึ้นใหม่ด้วย^[22][39] จนกระทั่งฝ่ายชาตินิยมสเปนได้รับชัยชนะเมื่อต้นปี ค.ศ. 1939^[40] 

จากความตึงเครียดที่เพิ่มขึ้น ทำให้เกิดความพยายามเสริมสร้างความแข็งแกร่งหรือการรวมกลุ่มประเทศขึ้น เยอรมนีได้ร่วมมือกับอิตาลีก่อตั้งแกนโรม-เบอร์ลินขึ้นในเดือนตุลาคม^[16] และทำสนธิสัญญาต่อต้านองค์การคอมมิวนิสต์สากลกับญี่ปุ่นในเดือนถัดมา^[22]  โดยต่างฝ่ายต่างมีความเห็นตรงกันว่า ลัทธิคอมมิวนิสต์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งคือ สหภาพโซเวียตนั้น เป็นภัยคุกคามต่อตนเอง ซึ่งภายหลังอิตาลีก็ได้เข้าร่วมด้วยในปีต่อมา^[41]  ในประเทศจีน กองกำลังของพรรคก๊กมินตั๋งกับพรรคคอมมิวนิสต์จีนได้ทำการตกลงหยุดยิงต่อกัน เพื่อร่วมกันสร้างแนวร่วมครั้งที่สองขึ้นเพื่อต่อต้านกองทัพจักรวรรดิญี่ปุ่น^[42][43]

[แก้] ทัศนะโดยทั่วไปเกี่ยวกับสงครามโลกครั้งที่สอง

ในคริสต์ศตวรรษที่ 20 ได้เกิดสงครามครั้งใหญ่ขึ้นถึงสองครั้ง โดยสงครามโลกครั้งแรกเป็นสงครามที่เกิดขึ้นเฉพาะในทวีปยุโรปเท่านั้น แต่ในสงครามโลกครั้งที่สองนับได้ว่าเป็นสงครามที่ลุกลามไปทั่วโลกอย่างแท้จริง สงครามโลกทั้งสองครั้งจึงพบว่ามีความแตกต่างกันอยู่หลายประการทีเดียว^[44]

สงครามโลกครั้งที่สองไม่สามารถกำหนดจุดเริ่มต้นอย่างชี้ชัดแน่นอนได้ เพราะเป็นการไม่ยุติธรรมต่อประเทศใดประเทศหนึ่ง นักประวัติศาสตร์จึงเลือกหลายช่วงเวลาว่าเป็นจุดเริ่มต้นของสงครามโลกครั้งนี้แตกต่างกันไปตามแนวคิดของตน ซึ่งได้แก่ เหตุการณ์ญี่ปุ่นรุกรานแมนจูเรีย ในปี 1931 อิตาลีรุกรานเอธิโอเปีย ในปี 1935 สงครามจีน-ญี่ปุ่นครั้งที่สอง ในปี 1937 เยอรมนีรุกรานโปแลนด์ ในปี 1939 ญี่ปุ่นโจมตีที่เพิร์ลฮาร์เบอร์ ในปี 1941 และเยอรมนีรุกรานสหภาพโซเวียต ในปี 1941^[8] และยังมีนักเขียนบางท่านที่ให้ความเห็นว่า สงครามโลกครั้งที่สองอาจจะเกิดขึ้นทันทีที่สงครามโลกครั้งที่หนึ่งเพิ่งจะยุติลงในปี ค.ศ. 1918 ด้วยซ้ำไป^[45]

ในสงครามโลกครั้งนี้ พันธมิตรทางทหารทั้งสองฝ่ายมิได้ให้ความร่วมมือกันอย่างแน่นแฟ้น เพราะทั้งคู่เป็นเพียงการร่วมมือกันของกลุ่มประเทศโดยมีจุดประสงค์เดียวกันก็คือ เพื่อทำลายอีกฝ่ายลงอย่างราบคาบเท่านั้น^[46] การรบในสงครามโลกครั้งที่สองนั้นมีการเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา ทั้งยุทธศาสตร์ ยุทโธปกรณ์และยุทธวิธี จนกระทั่งมีนักประวัติศาสตร์ผู้หนึ่งกล่าวไว้ว่า สงครามโลกครั้งที่สอง "เป็นการรบที่กระทำอย่างกระทันหันโดยปราศจากการวางแผนอย่างยิ่งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์"^[47] เพราะว่าสงครามโลกครั้งที่สองไม่อาจกำหนดได้อย่างชัดเจนว่าที่ใดคือจุดแตกหักของสงคราม อาวุธใดโดดเด่นที่สุดในสงครามและข้อสรุปทางประวัติศาสตร์อื่น ๆ อีกเป็นจำนวนมาก^[47]

สงครามโลกครั้งที่สองนั้นกลายเป็นว่าเป็นการรบระหว่างสองแนวคิดพื้นฐานที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง ฝ่ายหนึ่ง คือ ฝ่ายที่ต้องการจะเปลี่ยนแปลงโลกใหม่ และอีกฝ่ายที่พยายามจะรักษาแนวทางเดิมของโลกเอาไว้^[48]

สงครามโลกครั้งที่สองได้ทำให้เกิดความร่วมมืออย่างที่ไม่เคยมีมาก่อนในหลายประเทศ เพราะว่าสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง เป็นการระดมคนจำนวนมากเข้ามาประหัตประหารกัน หรือที่เรียกกันว่า "สงครามของคนหมู่มาก" (War of the Masses) ^[49] แต่ในสงครามโลกครั้งที่สอง คนทุกคนเกี่ยวข้องกับสงครามอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ จึงอาจกล่าวได้ว่า สงครามโลกครั้งที่สองนั้นเป็น "สงครามของประชาชนทุกคน"^[49]

นอกเหนือจากนั้น สงครามโลกครั้งที่สองยังมีกำหนดเวลาสิ้นสุดแตกต่างกันเช่นกัน บ้างก็นับที่การประกาศยอมแพ้ขององค์จักรพรรดิญี่ปุ่นเมื่อวันที่ 15 สิงหาคม 1945 บางประเทศในยุโรป ก็ยึดเอาวันแห่งชัยชนะในทวีปยุโรปเป็นสำคัญ แต่ว่า สนธิสัญญาสันติภาพกับประเทศญี่ปุ่น ยังไม่ได้มีการลงนามจนกระทั่งปี ค.ศ. 1951

หลังจากสงครามโลกครั้งที่สองยุติลง ทวีปยุโรปไม่เหลือพลังอำนาจที่จะดำเนินตามนโยบายของตนในภูมิภาคอื่น ๆ ของโลกได้อีกต่อไป ดังที่ฝ่ายสัมพันธมิตรกลับมาได้เปรียบฝ่ายอักษะหลังจากที่สหรัฐอเมริกาและสหภาพโซเวียตเข้าสู่สงครามแล้ว^[50] ส่วนสหรัฐอเมริกาและสหภาพโซเวียตก็ก้าวขึ้นเป็นสองประเทศมหาอำนาจใหม่ของโลกต่อมา

[แก้] เส้นทางของสงคราม

ดูบทความหลักที่ ลำดับเหตุการณ์สงครามโลกครั้งที่สอง

[แก้] สงครามปะทุ

กลางปี ค.ศ. 1937 ตามข้อตกลงหยุดยิงที่สะพานมาร์โค โปโล ญี่ปุ่นเริ่มการรุกรานจีนอย่างเต็มตัว สหภาพโซเวียตได้รีบให้ความช่วยเหลือแก่จีน เพื่อยุติความร่วมมือกับเยอรมนีที่มีอยู่ก่อนหน้า กองทัพญี่ปุ่นได้ผลักดันกองทัพจีนให้ล่าถอย โดยเริ่มจากที่เมืองเซี่ยงไฮ้ และสามารถยึดนานกิง อันเป็นเมืองหลวงในขณะนั้นได้ในเดือนธันวาคม ถึงเดือนมิถุนายน ค.ศ. 1938 กองทัพจีนสามารถยับยั้งการรุกคืบของกองทัพญี่ปุ่นได้จากเหตุอุทกภัยที่แม่น้ำฮวงโห ในช่วงเวลานี้พวกเขาก็ได้เตรียมการป้องกันที่เมืองอู่ฮั่น แต่ก็ยังถูกตีแตกในเดือนตุลาคม^[51] ระหว่างนั้น กองทัพญี่ปุ่นและกองทัพสหภาพโซเวียตได้มีการปะทะกันประปรายที่ทะเลสาบคาซานในช่วงเดือนพฤษภาคม 1939 ต่อมาจึงบานปลายเป็นสงครามตามแนวชายแดนที่ร้ายแรง^[52] และยุติลงโดยไม่เกิดการเปลี่ยนแปลงดินแดนใด ๆ^[53]

ด้านทวีปยุโรป บทบาทของเยอรมนีและอิตาลีเริ่มเด่นชัดขึ้น ในเดือนมีนาคม ค.ศ. 1938 เยอรมนีก็ได้ผนวกเอาออสเตรียเข้ากับอาณาจักรของตน ซึ่งเป็นอีกครั้งเช่นที่ชาติตะวันตกอื่น ๆ มีปฏิกิริยาต่อเรื่องนี้เพียงเล็กน้อย^[54] ด้วยความฮึกเหิม ฮิตเลอร์จึงได้เริ่มการอ้างสิทธิครอบครองซูเดเตนแลนด์^[55] ฝรั่งเศสและอังกฤษยินยอมให้เยอรมนียึดครองซูเดนเตแลนด์ได้ โดยแลกกับการหยุดแสวงหาดินแดนเพิ่มเติม แต่เยอรมนีปฏิเสธทันที^{[55] [56]} และในเดือนมีนาคม ค.ศ. 1939 เยอรมนีก็ได้ครอบครองเชโกสโลวาเกียอย่างสมบูรณ์^[57]

ด้วยความตื่นตัวจากเหตุที่ฮิตเลอร์มีความต้องการยึดครองนครเสรีดานซิก ฝรั่งเศสและอังกฤษจึงรับประกันความเป็นเอกราชของโปแลนด์หากถูกเยอรมนีโจมตี และเมื่ออิตาลีสามารถครอบครองอัลแบเนียได้ในเดือนเมษายน ฝรั่งเศสและอังกฤษก็ให้คำมั่นเช่นเดียวกันนี้แก่โรมาเนียและกรีซด้วย^[58] ส่วนทางด้านเยอรมนีและอิตาลีก็ร่วมมือกันเป็นพันธมิตรในสนธิสัญญาเหล็ก^[59]

ในเดือนเมษายน ค.ศ. 1938 สหภาพโซเวียตได้พยายามเข้าร่วมเป็นพันธมิตรกับอังกฤษและฝรั่งเศสเช่นกันในความพยายามที่จะจำกัดวงของเยอรมนี^[60] แต่ทั้งสองชาติก็บอกปฏิเสธ ด้วยความแคลงใจในเจตนาและความสามารถของสหภาพโซเวียต^[61] และเพราะระบบความมั่นคงโดยรวมของทวีปยุโรปถูกบั่นทอนโดยข้อตกลงมิวนิกและเหตุการณ์หลาย ๆ อย่าง^[62] สหภาพโซเวียตเกรงว่าสหราชอาณาจักรและฝรั่งเศสไม่ปรารถนาที่จะให้ความร่วมมือทางการทหารแก่ตน^[63] และวิตกว่าอาจจะเกิดสงครามระหว่างเยอรมนีกับสหภาพโซเวียต โดยที่ฝ่ายสัมพันธมิตรอาจเอนเอียงเข้ากับฮิตเลอร์^[64] เป็นการทำให้สหภาพโซเวียตต้องทำสนธิสัญญาไม่รุกรานระหว่างนาซี-โซเวียต ซึ่งทำให้ประเทศมหาอำนาจอื่น ๆ ตกตะลึง รวมไปถึงข้อตกลงลับระหว่างทั้งสอง ที่จะแบ่งกันครอบครองโปแลนด์และกลุ่มประเทศในยุโรปตะวันออก^[65][66]

ต้นเดือนกันยายน กองทัพโซเวียตตีกองทัพญี่ปุ่นแตกพ่าย^[67] ส่วนกองทัพเยอรมันเริ่มการรุกรานโปแลนด์ ฝรั่งเศส อังกฤษ และบรรดาประเทศในเครือจักรภพ จึงประกาศสงครามกับเยอรมนี แต่ก็ได้ให้ความช่วยเหลือโปแลนด์เพียงแค่การส่งกองทหารฝรั่งเศสขนาดเล็กเข้าไปปฏิบัติการในซาร์แลนด์เท่านั้น^[68] กลางเดือนกันยายน หลังจากทำสัญญาสงบศึกชั่วคราวกับญี่ปุ่นแล้ว สหภาพโซเวียตจึงเริ่มแผนการรุกรานโปแลนด์ของตนเอง^[69] ถึงต้นเดือนตุลาคม โปแลนด์จึงถูกแบ่งเป็นเขตยึดครองของทั้งเยอรมนีและสหภาพโซเวียต ระหว่างที่กำลังเกิดการรบในโปแลนด์อยู่นั้น กองทัพญี่ปุ่นก็เปิดฉากการโจมตีเมืองฉางซา ซึ่งเป็นเมืองที่มีความสำคัญทางยุทธศาสตร์ของจีนเป็นครั้งแรก แต่ก็ถูกตีพ่ายในตอนต้นเดือนตุลาคม^[70]

หลังจากการรบในโปแลนด์ สหภาพโซเวียตก็ได้ส่งกองทัพเข้าไปในเขตบอลติก แต่ก็ถูกต้านทานอย่างหนักในสงครามฤดูหนาวช่วงเดือนพฤศจิกายนปีนั้น และจบลงด้วยสนธิสัญญาสันติภาพมอสโก^[71] ฝรั่งเศสและสหราชอาณาจักรได้มองว่าสหภาพโซเวียตพยายามจะเข้าสู่สงครามโลกโดยอยู่ฝ่ายเดียวกับเยอรมนี^[72] และได้ขับสหภาพโซเวียตออกจากสันนิบาตชาติ^[72] และแม้ว่าจีนจะมีอำนาจในการยับยั้งการกระทำดังกล่าว แต่ว่าเพื่อป้องกันให้เกิดความบาดหมางกับประเทศตะวันตกและสหภาพโซเวียตจึงไม่ออกเสียงแทน^[72] สหภาพโซเวียตไม่พอใจต่อการตัดสินใจของจีนเป็นอย่างมาก จึงยกเลิกความช่วยเหลือทางการทหารทุกอย่างแก่จีน^[72] เมื่อถึงกลางปี ค.ศ. 1940 สหภาพโซเวียตก็สามารถยึดครองเขตบอลติกรวมไปถึงสามารถจัดตั้งรัฐบาลคอมมิวนิสต์ในประเทศบริวารได้สำเร็จ^[73]

ในยุโรปตะวันตก อังกฤษได้ส่งทหารของตนเพื่อช่วยฝรั่งเศส แต่มันก็เป็นเพียงสงครามลวงเท่านั้น ในเดือนเมษายน เยอรมนีก็โจมตีเดนมาร์กและนอร์เวย์เพื่อความปลอดภัยในการขนส่งเหล็กและโลหะจากสวีเดน ซึ่งก็ได้รับการต่อต้านจากฝ่ายสัมพันธมิตร เดนมาร์กได้ยอมจำนนอย่างรวดเร็ว และถึงแม้ว่านอร์เวย์จะได้รับความช่วยเหลือจากฝ่ายสัมพันธมิตรแล้วกก็ตาม แต่ว่าเยอรมนีก็สามารถพิชิตชัยได้เวลาเพียงใน 2 เดือน^[74] และเนื่องจากชาวอังกฤษไม่พอใจต่อผลของการทัพนอร์เวย์ก็นำไปสู่การเปลี่ยนนายกรัฐมนตรี จากเนวิลล์ เชมเบอร์แลน เป็นวินสตัน เชอร์ชิลล์ในวันที่ 10 พฤษภาคม^[75]

[แก้] ฝ่ายอักษะเคลื่อนทัพ

ในวันเดียวกัน กองทัพเยอรมันก็โจมตีฝรั่งเศสและกลุ่มประเทศต่ำ โดยการใช้การโจมตีสายฟ้าแลบติดต่อกันหลายครั้ง ฝรั่งเศสได้เสริมสร้างแนวป้องกันแมกินอทของตน แต่ฝ่ายเยอรมนีใช้อุบายการตีผ่านแนวเทือกเขาอาร์เดนเนส เนื่องจากฝรั่งเศสคาดการณ์เอาไว้ผิดว่าแนวป้องกันตามธรรมชาติของตนจะสามารถต้านทานการบุกของกองกำลังยานเกราะฝ่ายศัตรูได้ ปลายเดือนพฤษภาคม เนเธอร์แลนด์และเบลเยียมก็พ่ายแพ้ อังกฤษจำเป็นต้องถอยร่นออกจากฝรั่งเศสและเสียยุทโธปกรณ์เป็นจำนวนมาก^[76] ในวันที่ 10 มิถุนายน อิตาลีโจมตีฝรั่งเศส และประกาศสงครามกับฝ่ายสัมพันธมิตร^[76] 12 วันให้หลังฝรั่งเศสยอมจำนน ฝรั่งเศสจึงถูกแบ่งเป็นเขตยึดครองของเยอรมนีและอิตาลี และรัฐฝรั่งเศสวิชี^[77] ตอนต้นของเดือนกรกฎาคม กองทัพเรืออังกฤษก็ทำลายกองทัพเรือฝรั่งเศสในแอลจีเรีย เพื่อป้องกันมิให้กองทัพเยอรมนีนำไปใช้^[78]

เมื่อฝรั่งเศสหลุดจากสงคราม ฝ่ายอักษะก็มีกำลังยิ่งขึ้น กองทัพอากาศเยอรมนีเริ่มการรบในยุทธการแห่งบริเตน เพื่อเตรียมการรบภาคพื้นในอังกฤษ (ปฏิบัติการสิงโตทะเล) ^[79] และประสบความสำเร็จในยุทธการแอตแลนติกจากการจมเรือรบราชนาวีอังกฤษด้วยเรืออู^[80] อิตาลีก็เริ่มการปฏิบัติการทางทะเลของตนในทะเลเมดิเตอร์เรเนียน ด้วยการปิดล้อมเมืองมอลต้าในเดือนมิถุนายน และสามารถพิชิตโซมาลิแลนด์ในเดือนสิงหาคม และเปิดฉากการรบในแนวรบทะเลทรายในตอนต้นของเดือนกันยายน ทางด้านญี่ปุ่นก็เพิ่มการปิดล้อมจีนโดยการโจมตีอินโดจีนฝรั่งเศส^[81]

ตลอดช่วงเวลาดังกล่าว ฝ่ายสหรัฐอเมริกาซึ่งเป็นกลางก็ได้ออกมาตรการในการช่วยเหลือจีนและฝ่ายสัมพันธมิตร ในเดือนพฤศจิกายน 1939 สหรัฐอเมริกาก็ขายอาวุธและยานพาหนะจำนวนมากให้แก่ฝ่ายสัมพันธมิตร^[82] ระหว่างปี 1940 สหรัฐอเมริกาก็สนับสนุนการห้ามขนส่งสินค้า รวมไปถึงน้ำมัน เหล็ก เหล็กกล้า และชิ้นส่วนของเครื่องจักรแก่ญี่ปุ่น^[83] และในเดือนกันยายน สหรัฐอเมริกาก็ตกลงขายเรือประจัญบานเพื่อแลกกับฐานทัพเรือโพ้นทะเลกับอังกฤษ^[84]

ในตอนปลายเดือนกันยายน เยอรมนี อิตาลีและญี่ปุ่นก็ได้ทำสนธิสัญญาสามฝ่ายรวมตัวกันเป็นฝ่ายอักษะ ด้วยการเตือนของสหรัฐอเมริกา สนธิสัญญาดังกล่าวกำหนดเงื่อนไขซึ่งทุกประเทศ ยกเว้นสหภาพโซเวียต ที่ยังไม่อยู่ในภาวะสงครามและถูกฝ่ายอักษะโจมตีนำไปสู่สงครามกับประเทศทั้งสาม^[85] สหภาพโซเวียตยังแสดงโดยนัยว่ามีความสนใจจะเข้าร่วมเป็นส่วนหนึ่งของสนธิสัญญาดังกล่าวอีกด้วย โดยในเดือนพฤศจิกายน สหภาพโซเวียตก็ได้ส่งข้อเสนอทางเศรษฐกิจที่เยอรมนีประทับใจมาก^[86] ขณะที่เยอรมนียังคงปิดเงียบในตอนแรกและก็ตอบตกลงในตอนหลัง^[87] โดยเพิกเฉยต่อสนธิสัญญาดังกล่าว สหรัฐอเมริกายังคงสนับสนุนสหราชอาณาจักรและจีนต่อไป โดยนโยบายให้กู้-ยืม^[88] และก็ยังได้สร้างพื้นที่ปลอดภัยแบบหยาบ ๆ มีพื้นที่เป็นครึ่งหนึ่งของมหาสมุทรแอตแลนติก ซึ่งกองทัพเรือสหรัฐอเมริกาจะคอยคุ้มกันกองเรือสินค้าของอังกฤษ^[89]

ไม่นานหลังจากสนธิสัญญาดังกล่าว โชคก็มิได้เข้าข้างอิตาลีอีก ในเดือนตุลาคม อิตาลีรุกรานกรีซ แต่ภายในไม่กี่วันก็ถูกขับไล่และถูกตีจนต้องถอยร่นเข้าไปในอัลแบเนีย ซึ่งก็ถูกรุกจนมุม^[90] หลังจากนั้นไม่นาน ในทวีปแอฟริกา กองทัพกลุ่มประเทศเครือจักรภพอังกฤษก็ได้โจมตีลิเบียในปฏิบัติการเข็มทิศและดินแดนแอฟริกาตะวันออกของอิตาลี ในตอนต้นของปี 1941 เมื่อกองทัพอิตาลีนั้นถูกผลักให้เข้าไปสู่ดินแดนลิเบียโดยกองทัพกลุ่มประเทศเครือจักรภพ นายกรัฐมนตรีเชอร์ชิลล์ก็ได้ออกคำสั่งให้ส่งกองทัพเข้าไปช่วยเหลือกรีซในปฏิบัติการแสงเหลือบ กองทัพเรืออิตาลีได้พบกับความปราชัยครั้งสำคัญ เมื่อราชนาวีอังกฤษสามารถทำลายเรือประจัญบานของอิตาลีไป 3 ลำในยุทธนาวีตารันโต และเรือรบอีกหลายลำระหว่างยุทธนาวีแหลมมะตะปัน^[91]

ไม่นานนัก เยอรมนีก็ยื่นมือเข้ามาช่วยเหลืออิตาลี ฮิตเลอร์ได้ส่งกองทัพของเขาสู่ลิเบียในปฏิบัติการดอกทานตะวันในเดือนกุมภาพันธ์ และภายในเดือนมีนาคม กองทัพฝ่ายอักษะก็ทำการรุกหนักกับกองทัพของกลุ่มเครือจักรภพที่ลดจำนวนลงไป และภายในหนึ่งเดือน กองทัพเครือจักรภพก็ถูกตีถอยร่นกลับสู่อียิปต์ เว้นแต่เมืองท่าโทบรุค กองทัพเครือจักรภพพยายามจะขับไล่กองทัพอักษะออกไปในปฏิบัติการรวบรัด และอีกครั้งในปฏิบัติการขวานศึกระหว่างเดือนพฤษภาคมถึงเดือนมิถุนายน แต่ก็ล้มเหลวทั้งสองครั้ง ตอนต้นของเดือนเมษายน กองทัพเยอรมันก็โจมตีกรีซและยูโกสลาเวีย และในท้ายที่สุด กองทัพสัมพันธมิตรก็ต้องอพยพหลังจากความพ่ายแพ้ในยุทธการเกาะครีตในตอนสิ้นเดือนพฤษภาคม^[92]

แต่ในขณะเดียวกัน ฝ่ายสัมพันธมิตรก็ประสบความสำเร็จในช่วงเวลานี้เช่นกัน ในตะวันออกกลาง กองทัพเครือจักรภพก็ได้รับชัยชนะในสงครามอังกฤษ-อิรัก ซึ่งอิรักได้รับการสนับสนุนโดยกองทัพอากาศเยอรมัน ซึ่งมีฐานทัพอากาศในซีเรียในอาณัติฝรั่งเศส^[93] จากนั้น ด้วยความช่วยเหลือของขบวนการฝรั่งเศสเสรี ฝ่ายสัมพันธมิตรก็ประสบความสำเร็จในการทัพซีเรียและเลบานอน^[94] ในมหาสมุทรแอตแลนติก ประชาชนอังกฤษมีขวัญและกำลังใจเพิ่มขึ้นจากการที่ราชนาวีอังกฤษสามารถจมเรือธงเยอรมันบิสมาร์กลงสู่ก้นทะเลได้สำเร็จ^[95] และที่สำคัญสุด กองทัพอากาศอังกฤษสามารถต้านทานการโจมตีของลุควาฟเฟ (กองทัพอากาศเยอรมัน) ในยุทธการบริเตนได้สำเร็จ และฮิตเลอร์ต้องยกเลิกการทิ้งระเบิดเหนือเกาะอังกฤษไป^[96]

ในทวีปเอเซีย หลังการรุกของทั้งสองฝ่าย สงครามจีน-ญี่ปุ่นได้ถูกรุกจนมุมในปี 1940 ในเดือนสิงหาคม ปีเดียวกัน คอมมิวนิสต์จีนก็ได้โจมตีจีนกลางในการรุกทหารร้อยกรม และในการแก้แค้น ญี่ปุ่นก็มีมาตรการรุนแรงออกมา นั่นคือ การฆ่าชาวจีนในดินแดนยึดครอง เพื่อลดจำนวนคนและปัจจัยการผลิตของคอมมิวนิสต์จีน^[97] และความตึงเครียดที่เพิ่มสูงขึ้นระหว่างพรรคคอมมิวนิสต์จีนและกองทัพชาตินิยมจีน ทำให้ความสัมพันธ์ของทั้งสองฝ่ายสิ้นสุดลงอย่างสิ้นเชิงในเดือนมกราคม 1941 อันทำให้ปฏิบัติการทางทหารที่กระทำร่วมกันยุติลงด้วย^[98]

ด้วยสถานการณ์ในยุโรปและเอเชียนั้นค่อนข้างมั่นคงแล้ว เยอรมนี ญี่ปุ่นและสหภาพโซเวียตก็ได้ตระเตรียมการ ด้านทางสหภาพโซเวียตนั้นเบื่อหน่ายกับความตึงเครียดที่เพิ่มมาขึ้นจากเยอรมนี และความพยายามของญี่ปุ่นที่จะหาผลประโยชน์จากสงครามในทวีปยุโรป โดยการยึดเอาอาณานิคมของยุโรปในเอเชียอาคเนย์ ขณะที่ญี่ปุ่นและสหภาพโวเวียตก็ได้ตกลงทำสนธิสัญญาความเป็นกลางโซเวียต-ญี่ปุ่นในเดือนเมษายน 1941^[99] ตรงกันข้ามกับเยอรมนีที่ตั้งใจอย่างไม่ลดละที่จะวางแผนทำสงครามในสหภาพโซเวียต และระดมพลประชิดชายแดนสหภาพโซเวียต โดยเฉพาะอย่างยิ่งในฟินแลนด์และโรมาเนีย^[100]

[แก้] สงครามลุกลามทั่วโลก

22 มิถุนายน 1941 เยอรมนีรวมไปถึงกลุ่มประเทศฝ่ายอักษะในทวีปยุโรปและฟินแลนด์ ได้โจมตีสหภาพโซเวียตในปฏิบัติการบาร์บารอสซา ซึ่งเป็นการโจมตีที่เหนือความคาดหมาย^[101] โดยเป้าหมายทางยุทธศาสตร์ คือ การเชื่อมต่อแนวทะเลระหว่างทะเลบอลติกและทะเลขาว และเป็นการทำลายอำนาจทางการทหารของสหภาพโซเวียต การทำลายคอมมิวนิสต์ และสร้าง "ที่อยู่อาศัย"^[102][103] และเป็นการสร้างหนทางไปสู่การยึกครองทรัพยากรที่สำคัญและทำลายคู่แข่งของเยอรมนีที่ยังเหลืออยู่^[104] ถึงแม้ว่าฝ่ายกองทัพแดงจะมีการเตรียมการป้องกันทางยุทธศาสตร์ไว้แล้วก็ตาม^[105]

ระหว่างช่วงฤดูร้อน กองทัพฝ่ายอักษะได้รับชัยชนะมาตลอด และสร้างความเสียหายให้แก่สหภาพโซเวียตเป็นอย่างมาก แต่ว่าในช่วงกลางเดือนสิงหาคม กองบัญชาการกองทัพเยอรมันตัดสินใจที่จะพักการรบไว้เพื่อที่จะจัดสรรกำลังของกองทัพกลุ่มกลางและแบ่งบางส่วนของกองกำลังยานเกราะไปเสริมกำลังกับกองทัพที่กำลังมุ่งหน้าไปยังภาคกลางของยูเครนและเลนินกราด^[106] การรบที่นครเคียฟประสบความสำเร็จอย่างงดงาม และสามารถปิดล้อมและทำลายกองทัพโซเวียตได้ถึงสี่กองทัพ และมุ่งหน้าต่อไปยังคาบสมุทรไครเมียและเขตอุตสาหกรรมยูเครนตะวันออก

ในช่วงปฏิบัติการบาร์บารอสซา กองทัพกว่าสามในสี่ของฝ่ายอักษะ และกองทัพอากาศส่วนใหญ่ได้ถูกเคลื่อนย้ายจากฝรั่งเศสและทะเลเมดิเตอร์เรเนียนไปยังแนวรบด้านตะวันออก^[107][108] สหราชอาณาจักรได้รีบทำการพิจารณายุทธศาสตร์หลักใหม่ทันที^[109] ในเดือนกรกฎาคม สหราชอาณาจักรและสหภาพโซเวียตก็ได้รวมตัวกันจัดตั้งพันธมิตรทางทหารในข้อตกลงอังกฤษ-โซเวียต^[110] และในช่วงเวลาสั้นๆ ระหว่าง การรุกรานอิหร่านของอังกฤษ-โซเวียตเพื่อรักษาฉนวนเปอร์เซียและแหล่งน้ำมันในอิหร่าน^[111] ในเดือนสิงหาคม สหราชอาณาจักรและสหรัฐอเมริกาได้ร่วมมือกันตั้งกฎบัตรแอตแลนติก^[112] และในเดือนพฤศจิกายน กองทัพเครือจักรภพที่ทำการโจมตีโต้กลับในแนวรบทะเลทราย ปฏิบัติการนักรบศักดิ์สิทธิ์ และสามารถตีได้ดินแดนที่เคยถูกยึดครองโดยกองทัพฝ่ายอักษะทั้งหมด^[113]

ญี่ปุ่นได้อาศัยโอกาสในช่วงที่เยอรมนียังได้รับชัยชนะในทวีปยุโรป เพื่อการแสวงหาทรัพยากรจากหมู่เกาะอินเดียตะวันออกของดัตช์ แต่ว่าการเจรจากับถูกยกเลิกในเดือนมิถุนายน^[114] ในเดือนกรกฎาคม ญี่ปุ่นได้กลายมาเป็นมหาอำนาจทางการทหารในคาบสมุทรอินโดจีน เพราะนอกจากจะสามารถบังคับให้ดัตช์ยอมจำนนได้แล้ว ยังสามารถโจมตีประเทศจีนได้อีกด้วย และเมื่อสงครามจำเป็น ญี่ปุ่นก็ได้พัฒนาสถานภาพทางยุทธศาสตร์เพื่อแข่งขันกับสหรัฐอเมริกาและสหราชอาณาจักร^[115] รัฐบาลของประเทศตะวันตกจึงตอบโต้ด้วยการทำให้เศรษฐกิจของญี่ปุ่นหยุดชะงัก สหรัฐอเมริกา (ญี่ปุ่นต้องอาศัยนำเข้าน้ำมันจากสหรัฐอเมริกากว่า 80%^[116]) ได้ตอบโต้ด้วยการห้ามขนส่งน้ำมันไปยังญี่ปุ่นอย่างสมบูรณ์^[117] ญี่ปุ่นถูกบีบบังคับให้เลือกว่าจะถอนตัวออกจากเอเชีย หรือเข้ายึดแหล่งน้ำมันด้วยกำลังทหาร กองทัพญีปุ่นเลือกอย่างหลัง และนายทหารระดับสูงจำนวนมากคิดว่าการห้ามขนส่งน้ำมันไปยังญี่ปุ่นเป็นการประกาศสงครามเป็นนัย^[118] แผนของกองบัญชาการกองทัพจักรวรรดิญี่ปุ่น นั่นคือ การสร้างแนวป้องกันขนาดใหญ่ซึ่งลากยาวผ่านมหาสมุทรแปซิฟิกตอนกลาง เพื่ออำนวยความสะดวกในการทำสงครามป้องกันประเทศ ขณะแสวงหาผลประโยชน์จากทรัพยากรในเอเชียอาคเนย์ และเพื่อการป้องกันการเข้าแทรกแซงของภายนอก ญี่ปุ่นจึงพยายามวางแผนที่จะทำลายกองทัพเรือสหรัฐอเมริกาเป็นแผนขั้นแรก^[119]

ต้นเดือนตุลาคม หลังจากที่กองทัพฝ่ายอักษะได้รับชัยชนะในยูเครนและแถบทะเลบอลติก โดยมีเพียงเลนินกราดและซาเวสโตปอลทื่ยังคงรบต้านทานอยู่เท่านั้น^[120][121] ยุทธการแห่งมอสโกก็เริ่มขึ้น หลังจากผ่านการรบอันรุนแรงเป็นเวลาสองเดือน กองทัพฝ่ายอักษะเกือบจะเข้าพิชิตกรุงมอสโกแล้ว แต่เมื่อฤดูหนาวอันโหดร้ายในสหภาพโซเวียตมาถึง กองทัพของฝ่ายอักษะก็ต้องหยุดชะงัก^{[122][note 5][123]} แม้ว่าเยอรมนีจะได้ดินแดนมามากมายมหาศาล แต่ว่าจุดประสงค์ทางยุทธศาสตร์กลับไม่บรรลุผลใดเลย นครสองแห่งที่สำคัญของโซเวียตยังไม่แตก และกองทัพแดงยังคงสามารถต้านทานการบุกของฝ่ายอักษะได้ และยังคงเหลือขีดความสามารถทางทหารอยู่มาก โดยหลังจากนี้ ระยะแห่งการโจมตีสายฟ้าแลบในทวีปยุโรปได้ยุติลงอย่างสมบูรณ์^[124]

เมื่อถึงต้นเดือนธันวาคม สหภาพโซเวียตได้รับกองหนุนที่ระดมมาจากพรมแดนด้านตะวันออกซึ่งติดกับเขตแมนจูกัวของญี่ปุ่น^[125][126] ซึ่งได้รับการยืนยันจากข่าวกรองแล้วว่า กองทัพโซเวียตจะสามารถต้านทานกองทัพควันตงของญี่ปุ่นได้^[127] ในวันที่ 5 ธันวาคม กองทัพโซเวียตก็ทำการโจมตีกลับครั้งใหญ่ ตามแนวรบที่ยาวต่อเนื่องกันกว่า 1,000 กิโลเมตร และสามารถผลักดันกองทัพอักษะได้เป็นระยะทางถึง 100-250 กิโลเมตร^[128]

ในวันที่ 7 ธันวาคม ญี่ปุ่นได้โจมตีดินแดนของอังกฤษ เนเธอร์แลนด์และสหรัฐอเมริกา และในเวลาเดียวกันนั้นญี่ปุ่นโจมตีเอเชียอาคเนย์และมหาสมุทรแปซิฟิกตอนกลาง รวมไปถึงโจมตีฐานทัพเรือสหรัฐอเมริกาที่อ่าวเพิร์ล^[129] และยกพลขึ้นบกในไทยและมาลายา

จากการโจมตีครั้งนี้ ทำให้สหรัฐอเมริกา สหราชอาณาจักร จีนและฝ่ายสัมพันธมิตรตะวันตกประกาศสงครามกับญี่ปุ่นทันที ส่วนทางด้านเยอรมนี อิตาลีและกลุ่มประเทศตามสนธิสัญญาสามฝ่าย ก็ได้ตอบสนองโดยการประกาศสงครามกับสหรัฐอเมริกา ในเดือนมกราคม 1942 สหรัฐอเมริกา สหราชอาณาจักร สหภาพโซเวียตและจีน ร่วมด้วยยี่สิบสองรัฐบาลซึ่งเป็นประเทศเล็กหรือเป็นรัฐบาลพลัดถิ่น ได้ร่วมกันก่อตั้งองค์การสหประชาชาติ รวมไปถึงการรับรองกฏบัตรแอตแลนติก^[130] เป็นการสร้างพันธมิตรเพื่อต่อต้านอำนาจของฝ่ายอักษะ แต่สหภาพโซเวียตมิได้ยึดมั่นตามการเปิดเผยใด ๆ และการคงความเป็นกลางกับญี่ปุ่น^{[131][note 6]} และจะทำการตัดสินใจตามหลักการของตนเพียงฝ่ายเดียว^[112]

อำนาจอักษะยังคงสามารถทำการรุกต่อไปได้ ญี่ปุ่นเกือบจะสามารถครอบครองเอเชียอาคเนย์ทั้งหมดได้ โดยมีความสูญเสียเพียงเล็กน้อยในตอนปลายเดือนเมษายน 1942 ญี่ปุ่นยึดพม่าจากอังกฤษ และได้รับนักโทษสงครามฝ่ายสัมพันธมิตรจำนวนมากจากยุทธการฟิลิปปินส์ ยุทธการมาลายา การทัพอินโดเนเซียและยุทธการสิงคโปร์^[132] และได้รับชัยชนะในยุทธนาวีหลายครั้งในทะเลจีนใต้ ทะเลจาวาและมหาสมุทรอินเดีย^[133] ต่อมา ได้เคลื่อนมาทิ้งระเบิดที่ฐานทัพเรือดาร์วิน และจมเรือรบฝ่ายสัมพันธมิตรอีกหลายแห่งนอกจากที่อ่าว เพิร์ล ฮาเบอร์ แต่ในทะเลจีนใต้ ทะเลชวาและมหาสมุทรอินเดีย^[134] แต่ความสำเร็จที่แท้จริงเพียงอย่างเดียวก็คือที่ยุทธการชิงชาครั้งที่สองในตอนต้นของเดือนมกราคม 1942 เท่านั้น^[135] และก็ยังถูกทิ้งระเบิดโดยกองทัพอากาศสหรัฐอเมริกา ณ กรุงโตเกียวในเดือนเมษายน^[136]

ทางด้านเยอรมนีก็สามารถทำการรุกต่อได้เช่นเดียวกัน เนื่องจากทหารเรือสหรัฐอเมริกาไม่ค่อยมีประสบการณ์จากการบังคับเรือดำน้ำ กองทัพเรือเยอรมนีสามารถทำลายทรัพยากรฝ่ายสัมพันธมิตรใกล้ชายฝั่งด้านตะวันออกของสหรัฐอเมริกาได้^[137] ทางด้านแนวรบทะเลทราย ฝ่ายอักษะได้ทำการบุกอีกครั้งในเดือนมกราคม 1942 เป็นการผลักดันให้กองทัพฝ่ายสัมพันธมิตร (สหราชอาณาจักรและเครือจักรภพ) กลับไปยังแนวกาซาลาในตอนต้นเดือน^[138] ส่วนในแนวรบด้านตะวันออก การตีโต้ของกองทัพโซเวียตได้ยุติลงเมื่อเดือนมีนาคม^[139] ทั้งแนวรบทะเลทรายและแนวรบด้านตะวันออก เยอรมนียุติการรบชั่วคราว ซึ่งใช้เวลาเพื่อวางแผนในการโจมตีในครั้งหน้าต่อไป^[140][141]

[แก้] จุดเปลี่ยนของสงคราม

ในตอนต้นเดือนพฤษภาคม ญีปุ่นได้เริ่มวางแผนยึดท่ามอร์ซบี้ในปฏิบัติการโม โดยการทำศึกแบบสะเทิ้นน้ำสะเทิ้นบก เพื่อเป็นการตัดเส้นทางการติดต่อสื่อสารระหว่างสหรัฐอเมริกากับออสเตรเลีย ในขณะที่ฝ่ายสัมพันธมิตรเข้าขัดขวางและโจมตีทัพเรือญี่ปุ่นได้หลังยุทธนาวีทะเลคอรอล และสามารถป้องกันตนเองจากการโจมตีได้^[142] โดยแผนต่อไปของญี่ปุ่น - อันเกิดจากการกระตุ้นหลังกรุงโตเกียวถูกทิ้งระเบิด - เป็นการยึดครองหมู่เกาะมิดเวย์เพื่อเป็นการปิดช่องโหว่ในแนวป้องกันทั่วมหาสมุทรแปซิฟิกของญี่ปุ่น และเป็นฐานปฏิบัติการสำหรับแผนขั้นต่อไป รวมไปถึงการทำลายเรือบรรทุกเครื่องบินอเมริกันที่ยังคงเหลืออยู่ในมหาสมุทรแปซิฟิก เพื่อทำตามแผน ญี่ปุ่นได้ส่งกองทัพไปยึดครองหมู่เกาะอลูเตียน^[143] ในต้นเดือนมิถุนายน ญี่ปุ่นก็ได้งัดเอาแผนของตัวเองออกมาใช้แต่ก็ถูกสกัดกั้น เนื่องจากกองทัพสหรัฐอเมริกาสามารถถอดรหัสลับของกองทัพเรือญี่ปุ่นได้เมื่อปลายเดือนพฤษภาคม กองทัพเรือสหรัฐอเมริกาจึงได้เตรียมตัวรับมือกับการบุกของญีปุ่น และจัดวางกำลังพล รวมไปถึงใช้ความรู้ดังกล่าวจนได้รับชัยชนะเด็ดขาดในยุทธนาวีมิดเวย์เหนือกองทัพเรือญีปุ่น^[144] และเนื่องจากกองทัพเรือญี่ปุ่นสูญเสียทรัพยากรสำหรับการรบแบบสะเทิ้นน้ำสะเทิ้นบก ญี่ปุ่นจึงเปลี่ยนเป้าหมายไปทำการรบที่ศึกโคโคดาบนดินแดนปาปัวในความพยายามอีกครั้งหนึ่งในการยึดพอร์ตมอรส์บี้^[145] สำหรับฝ่ายอเมริกัน ก็ได้วางแผนที่จะโจมตีครั้งต่อไปในบริเวณหมู่เกาะโซโลมอน โดยเริ่มต้นจากเกาะกัวดาคาแนล อันเป็นก้าวแรกของการเข้ายึดราบูล ซึ่งเป็นฐานทัพเรือหลักของกองทัพญี่ปุ่นในเอเชียอาคเนย์^[146] แผนทั้งสองเริ่มต้นขึ้นในเดือนกรกฎาคม แต่ในกลางเดือนกันยายนยุทธการกัวดาคาแนลนั้น ญีปุ่นเป็นฝ่ายได้เปรียบ และกองทัพฝ่ายสัมพันธมิตรในเกาะนิวกินีนั้นได้รับคำสั่งให้ถอนกำลังออกจากพื้นที่เขตพอร์ต มอร์สบี้ไปยังทางตอนเหนือของเกาะ^[147] (ปัจจุบันคือจังหวัดโอโร) กัวดาคาแนลได้กลายเป็นจุดยุทธศาตร์สำคัญสำหรับทั้งสองฝ่าย ทำให้เกิดการเรียกระดมคนและเรือรบมาเป็นจำนวนมากในการรบแบบล้างผลาญ ในตอนต้นของปี 1943 กองทัพญี่ปุ่นก็พ่ายแพ้บนเกาะกัวดาคาแนลและล่าทัพกลับไปในปฏิบัติการคี^[148]

ในประเทศพม่า กองทัพเครือจักรภพได้รบในสองปฏิบัติการ หนึ่งคือการรุกเข้าไปในแคว้นอาระกันระหว่างการทัพพม่าในปลายปี 1943 ซึ่งก็ประสบหายนะอย่างร้ายแรง และจำเป็นต้องถอยทัพกลับเข้าสู่อินเดียในเดือนพฤษภาคม 1943^[149] และปฏิบัติการที่สอง ก็คือ ปฏิบัติการผืนผ้ายาว ด้านหลังแนวรบของญี่ปุ่นในเดือนกุมภาพันธ์ ซึ่งเมื่อปลายเดือนเมษายน ก็ได้รับผลที่ไม่น่าไว้วางใจเท่าใดนัก^[150]

ขณะที่เหตุการณ์ในแนวรบด้านตะวันออก กองทัพเยอรมันและพันธมิตรฝ่ายอักษะ ยังคงเอาชนะกองทัพโซเวียตที่ยุทธการคาบสมุทรเคิร์ชและยุทธการคาร์คอฟครั้งที่สอง^[151] ซึ่งหลังจากนั้นก็ได้เปิดฉากรุกหนักในฤดูร้อนในกรณีน้ำเงินในแถบสหภาพโซเวียตตอนใต้ ระหว่างเดือนมิถุนายน 1942 เพื่อยึดครองแหล่งขุดเจาะน้ำมันทุกแห่งในแถบคอเคซัส กองทัพโซเวียตได้ตัดสินใจที่จะตั้งรับที่สตาลินกราด ซึ่งอยู่ในเส้นทางเดินทัพของฝ่ายอักษะพอดี ตอนกลางเดือนพฤศจิกายน กองทัพอักษะเกือบจะพิชิตสตาลินกราดในการรบในเมืองอันขมขื่นได้แล้ว แต่กองทัพโซเวียตก็ทำการตีโต้อย่างหนัก โดยเริ่มจากการล้อมกองทัพเยอรมันที่สตาลินกราดในปฏิบัติการยูเรนัส^[152] ตามด้วยการโจมตีสันเขารีจเฮฟ ใกล้กรุงมอสโกในปฏิบัติการมาร์ส แม้ว่าในภายหลังจะปราชัยย่อยยับก็ตาม^[153] ในตอนต้นของเดือนกุมภาพันธ์ กองทัพเยอรมันและพันธมิตรฝ่ายอักษะประสบกับความสูญเสียมหาศาล กองทัพเยอรมันในสตาลินกราดถูกบีบบังคับให้ยอมจำนน จึงทำให้แนวรบด้านตะวันออกผลักดันไปยังจุดก่อนการรบในฤดูร้อน กลางเดือนกุมภาพันธ์ 1943 ภายหลังจากการโจมตีโต้กลับของโซเวียตหยุดชะงัก กองทัพเยอรมันได้โจมตีที่ยุทธการคาร์คอฟครั้งที่สาม สร้างเป็นแนวรบที่ยื่นเข้าไปในดินแดนของโซเวียต รอบๆ เมืองเคิร์สก์^[154]

ทางด้านทิศตะวันตก ด้วยความวิตกกังวลว่าญี่ปุ่นอาจใช้เกาะมาดากัสการ์ ซึ่งเป็นฐานทัพของวิชี่ฝรั่งเศส กองทัพอังกฤษจึงสั่งดำเนินการโจมตีเกาะมาดากัสการ์ในเดือนพฤษภาคม 1942^[155] และทางด้านแนวรบทะเลทรายการโจมตีครั้งล่าสุดของฝ่ายอักษะที่ยุทธการกาซาลา ได้ผลักดันให้กองทัพฝ่ายสัมพันธมิตรให้กลับเข้าสู่อียิปต์ จนกระทั่งการบุกต้องหยุดชะงักในยุทธการเอล อาลาเมน (El Alamein) ครั้งแรก^[156] ระหว่างการรบในช่วงนี้ หน่วยคอมมานโดของฝ่ายสัมพันธมิตรสามารถทำการโจมตีก่อกวนและทำลายเป้าหมายทางยุทธศาสตร์ได้ดี และถึงที่สุดที่การปล้นป้อมดิเอปเป^[157] ในเดือนสิงหาคม กองทัพฝ่ายสัมพันธมิตรสามารถผลักดันแนวรบฝ่ายอักษะให้ถอยไปในยุทธการเอล อาลาเมนครั้งที่สอง และด้วยการสิ้นเปลืองทรัพยากรอย่างสูงลิบ ก็สามารถขนทรัพยากรที่ต้องการไปให้เมืองมอลต้าที่ถูกปิดล้อมเอาไว้ได้ในปฏิบัติการฐานเสาหิน^[158] จากนั้น ไม่กี่เดือนหลังจากยุทธการเอล อาลาเมนครั้งที่สองในอียิปต์ สหรัฐอเมริกาได้ยกพลขึ้นบกในทวีปแอฟริกาเหนือซึ่งเป็นการเปิดแนวรบที่สองในปฏิบัติการคบเพลิงซึ่งก็ได้ชัยชนะ^[159] ทางด้านอังกฤษและประเทศเครือจักรภพก็เริ่มเคลื่อนทัพไปทางทิศตะวันตกสู่ประเทศลิเบีย^[160] ฮิตเลอร์ได้ตอบสนองต่อการเอาใจออกห่างของวีชี่ฝรั่งเศสโดยการออกคำสั่งกรณีแอนตอน^[159] แต่กระทรวงทหารเรือของวิชีฝรั่งเศสได้วางแผนจมกองทัพเรือของตนเพื่อมิให้ตกอยู่ในมือของฝ่ายเยอรมนี^[161] ขณะที่การตีกระหนาบแบบก้ามปูของฝ่ายสัมพันธมิตร ทำให้กองทัพฝ่ายอักษะต้องถอยร่นไปตั้งรับในตูนิเซีย ซึ่งฝ่ายสัมพันธมิตรได้ชัยชนะหลังศึกตูนิเซียเมื่อเดือนพฤษภาคม 1943 ในที่สุด^[162]

[แก้] ฝ่ายสัมพันธมิตรตั้งหลักได้

ภายหลังจากศึกบนเกาะกัวดาร์คาแนล ก็เกิดปฏิบัติการทางทหารมากมาย ในเดือนพฤษภาคม 1943 กองทัพอเมริกันถูกส่งออกไปโจมตีกองทัพญี่ปุ่นในการทัพหมู่เกาะอลูเตียน^[163] และปฏิบัติการหลักในการยึดครองเกาะรอบราบูล เพื่อตัดขาดกำลังสนับสนุน ชื่อว่าปฏิบัติการล้อเกวียน และการแหกช่องโหว่ในแนวป้องกันในมหาสมุทรแปซิฟิกตอนกลาง การทัพหมู่เกาะกิลเบิร์ตและหมู่เกาะมาร์แชล^[164] เมื่อสิ้นเดือนมีนาคม 1944 กองทัพฝ่ายสัมพันธมิตรก็สามารถประสบความสำเร็จทั้งในสองปฏิบัตการ และยังสามารถทำลายฐานทัพเรือหลักของกองทัพเรือญี่ปุ่นบิรเวณหมู่เกาะแคโรไลน์ในปฏิบัติการลูกเห็บ เมื่อถึงเดือนเมษายน กองทัพฝ่ายสัมพันธมิตรก็ได้เริ่มศึกเกาะนิวกินีตะวันตก^[165]

ทางภาคพื้นทวีปเอเชีย ญี่ป่นได้ออกการโจมตีครั้งใหญ่สองครั้ง ครั้งแรก เริ่มในเดือนมีนาคม 1944 เป็นการโจมตีรัฐอัสลัม ประเทศอินเดีย ปฏิบัติการยู-โก^[166] และในไม่นานก็สามารถล้อมตำแหน่งของกองทัพเครือจักรภพได้ที่เมืองอิมพัลและเมืองโคฮีมา^[167] อย่างไรก็ตาม ในเดือนพฤษภาคม กองทัพญี่ปุ่นอีกแห่งหนึ่งถูกล้อมไว้ที่เมืองมิตจีนาโดยกองทัพจีนซึ่งเข้าโจมตีพม่าตอนเหนือเมื่อปลายปี 1943^[168] ส่วนครั้งที่สองเกิดขึ้นในประเทศจีน โดยมีเป้าหมายที่จะทำลายกำลังคนของจีน ให้ความปลอดภัยแก่รางรถไฟระหว่างดินแดนในยึดครองของญี่ปุ่น และตีฐานบินของฝ่ายสัมพันธมิตรกลับคืน ทั้งหมดรวมกันอยู่ในปฏิบัติการไอชิ-โก^[169] ส่วนในเดือนมิถุนายน กองทัพญี่ปุ่นสามารถพิชิตมณฑลเหอหนานและเข้าโจมตีฉางชาอีกครั้งในมณฑลหูหนาน^[170]

ด้านทะเลเมดิเตอร์เรเนียน กองทัพฝ่ายสัมพันธมิตรได้โจมตีเกาะซิซิลี เมื่อต้นเดือนกรกฎาคม 1943 การโจมตีบนแผ่นดินของอิตาลี่สามารถมาเฉลี่ยกับความล้มเหลวหลายครั้งก่อนหน้าได้ ภายหลังจากการโจมตีเกาะซิซิลีเพียงเวลาไม่นาน ผลปรากฏว่าชนชั้นต่างๆ รวมไปถึงกษัตริย์อิตาลีได้ขับไล่และเข้าจับกุมตัวมุสโสลินี^[171] กองทัพฝ่ายสัมพันธมิตรก็ได้เข้าโจมตีแผ่นดินใหญ่อิตาลีเมื่อตอนต้นของเดือนกันยายน ตามด้วยการหย่าศึกระหว่างอิตาลีกับกองทัพสัมพันธมิตร^[172] โดยเมื่อหลังจากสนธิสัญญาดังกล่าวถูกเผยแพร่ต่อสาธารณชนชาวอิตาลีเมื่อวันที่ 8 กันยายน ฮิตเลอร์ได้ตอบสนองโดยการส่งกองทัพเข้าไปช่วยเหลืออิตาลี แต่ปลดอาวุธกองทัพอิตาลี และทำลายอำนาจทางทหารของอิตาลีทั้งหมด^[173] จากนั้นก็ได้สร้างแนวป้องกันขึ้นมาหลายชั้นด้วยกัน^[174] เมื่อวันที่ 12 กันยายน ฮิตเลอร์ได้ส่งกองกำลังพิเศษเข้าไปช่วยเหลือมุสโสลินี จากนั้นก็ได้สร้างสาธารณรัฐสังคมนิยมอิตาลีขึ้นเป็นรัฐบริวารในการปกครองของเยอรมนนี^[175] ทางด้านกองทัพสัมพันธมิตรก็ได้ทะลวงผ่านแนวป้องกันเยอรมันได้จนมาถึงแนวป้องกันหลัก แนวฤดูหนาว เมื่อกลางเดือนพฤศจิกายน^[176] ในเดือนมกราคม 1944 กองทัพสัมพันธมิตรได้โจมตีหลายครั้งที่ยุทธการมอนเต คาสสิโน และพยายามตีโอบด้วยการยกพลขึ้นบกที่อันซิโอ จนกระทั่งปลายเดือนพฤษภาคม การโจมตีทั้งสองครั้งประสบความสำเร็จ จากความสูญเสียอย่างหนัก ทำให้กองทัพเยอรมันต้องถอนกำลังออกไป และในวันที่ 4 มิถุนายน โรมก็ตกอยู่ในมือของฝ่ายสัมพันธมิตร^[177]

ทางด้านการรบทางทะเลในมหาสมุทรแอตแลนติก กองทัพเรือเยอรมันประสบความสูญเสียอย่างหนักในเดือนพฤษภาคม 1943 ถูกเรียกว่า "พฤษภาอนธการ" ความสูญเสียกองเรือดำน้ำของฝ่ายเยอรมนี ทำให้การดักทำลายกองทัพเรือฝ่ายสัมพันธมิตรประสบความล้มเหลวเมื่ออีกฝ่ายโต้กลับ^[178]

ทางด้านสหภาพโซเวียต ฝ่ายเยอรมนีได้ตระเตรียมแผนการมานานมากในฤดูใบไผลิและฤดูร้อนของปี 1943 สำหรับการบุกเมืองเคิร์สก์ของโซเวียต ส่วนทางด้านฝ่ายโซเวียตเองก็ได้เสริมการป้องกันเมืองอย่างแข็งแกร่ง^[179] เมื่อวันที่ 4 กรกฎาคม กองทัพเยอรมันก็พร้อมทำการโจมตีแล้ว แต่ฮิตเลอร์กลับต้องยกเลิกแผนการนี้แม้ว่าจะผ่านไปเพียงเจ็ดวัน^[180] หลังจากนั้น สหภาพโซเวียตก็ได้โจมตีกลับครั้งใหญ่ และเมื่อถึงเดือนมิถุนายน 1944 กองทัพโซเวียตก็สามารถขับไล่กองทัพฝ่ายอักษะทั้งหมดออกจากมาตุภูมิโซเวียตได้สำเร็จและยังเคลื่อนทัพไปถึงโรมาเนียด้วยในยุทธการทาร์กูล ฟรูมอส^[181]

ในเดือนพฤศจิกายน 1943 แฟรงกลิน รูสเวลล์และวินสตัน เชอร์ชิลล์ ได้เดินทางไปพบกับ เจียง ไค-เช็คระหว่างการประชุมกรุงไคโร และอีกครั้งกับโจเซฟ สตาลินระหว่างการประชุมกรุงเตหะราน และผลจากการประชุมได้ข้อสรุปว่า ฝ่ายสัมพันธมิตรตะวันตกจะทำการรบในทวีปยุโรปภายในปี 1944 และสหภาพโซเวียตจะประกาศสงครามกับญี่ปุ่นภายในเวลาสามเดือนหลังจากเยอรมนียอมแพ้เรียบร้อยแล้ว

[แก้] ฝ่ายสัมพันธมิตรรุกคืบ

6 มิถุนายน ค.ศ. 1944 ฝ่ายสัมพันธมิตรตะวันตกได้ยกพลขึ้นบกที่หาดนอร์มังดีในปฏิบัติการโอเวอร์ลอร์ด และหลังจากดำเนินการกับกองทัพสัมพันธมิตรหลายกองพลในอิตาลีแล้ว จึงรุกเข้าสู่ฝรั่งเศสตอนใต้ในเดือนสิงหาคม ^[182] จนสามารถปลดปล่อยกรุงปารีสได้ในวันที่ 25 สิงหาคม ^[183] ต่อมาจนถึงสิ้นปีนั้น กองทัพฝ่ายสัมพันธมิตรได้ผลักดันให้กองทัพเยอรมันในยุโรปตะวันตกถอยร่นไปจึนถึงแม่น้ำไรน์ ส่วนกองทัพเยอรมันในอิตาลีก็ถูกตีจนถอยร่นไปยังแนวป้องกันสุดท้าย

กองทัพโซเวียตสามารถคลายวงล้อมของกองทัพเยอรมันได้ที่เลนินกราดเมื่อเดือนกุมภาพันธ์ 1944 อย่างไรก็ตาม สหภาพโซเวียตประสบความล้มเหลวที่ ยุทธการนาร์วา และต้องสู้รบกับกองทัพเยอรมันเป็นเวลากว่าแปดเดือน รวมไปถึงเอสตัวเนียซึ่งทำการต่อต้านการยึดครองอีกครั้งของสหภาพโซเวียต^[184][185]

ด้านแนวรบด้านตะวันออก เมื่อวันที่ 22 มิถุนายน ปีเดียวกัน กองทัพโซเวียตได้กระหน่ำโจมตีเป็นชุดอย่างหนักต่อเยอรมนี โดยเริ่มตั้งแต่เดือนมิถุนายน ไล่ตั้งแต่ปฏิบัติการบากราติออนในเบลารุส ซึ่งสามารถทำลายกองทัพกลุ่มกลางของเยอรมนีลงเกือบทั้งหมด^{[note 7]} ตามด้วยปฏิบัติการในยูเครนและโปแลนด์ตะวันออก ซึ่งจากความสำเร็จดังกล่าว ทำให้ขบวนการกู้ชาติโปแลนด์ได้เริ่มต้นก่อการจลาจล โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในกรุงวอร์ซอว์ และการจลาจลในสโลวาเกียทางตอนใต้ แต่ทั้งการก่อจลาจลทั้งสองครั้งได้ถูกปราบปรามลงโดยกองทัพเยอรมัน^[186] ส่วนการโจมตีโรมาเนียได้ทำลายกองทัพเยอรมันไปเป็นจำนวนมาก และทำให้เกิดการรัฐประการในโรมาเนียและบัลแกเรีย และทั้งสองก็ได้เข้ากับฝ่ายสัมพันธมิตร^[187]

ในเดือนกันยายน 1944 กองทัพแดงได้เคลื่อนทัพไปยังยูโกสลาเวีย ทำให้กองทัพเยอรมันในกรีซ อัลเบเนียและยูโกสลาเวียต้องถอนกำลังออกไป เมื่อถึงจุดนี้ พลพรรคชาวยูโกสลาฟวิก ภายใต้การนำของจอมพลโจซิบ โบรซ ติโต ซึ่งได้ครอบครองดินแดนจำนวนมากในยูโกสลาเวียและโจมตีกองทัพเยอรมันต่อไปทางทิศใต้ ในเซอร์เบีย กองทัพแดงได้มีส่วนช่วยเหลือพลพรรคในการปลดปล่อยกรุงเบลเกรด เมื่อวันที่ 20 ตุลาคม ไม่กี่วันก่อนหน้านั้น กองทัพแดงได้โจมตีฮังการีครั้งใหญ่ในการรุกบูดาเปสต์ ซึ่งกินเวลานานก่อนที่กรุงบูดาเปสต์จะแตกในเดือนกุมภาพันธ์ 1945^[188]

เนื่องจากชัยชนะหลายครั้งในคาบสมุทรบอลข่าน ทำให้ฟินแลนด์ ซึ่งปฏิเสธการยึดครองฟินแลนด์ของสหภาพโซเวียตระหว่างการรบในสงครามต่อเนื่อง และนำไปสู่การลงนามในสนธิสัญญาสงบศึกด้วยเงื่อนไขที่เสียเปรียบ^[189][190] และทำให้ฟินแลนด์เปลี่ยนมาอยู่ฝ่ายสัมพันธมิตรแทน

ถึงต้นเดือนกรกฎาคม กองทัพเครือจักรภพ ซึ่งตั้งมั่นอยู่ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ สามารถคลายวงล้อมของกองทัพญี่ป่นที่รัฐอัสลัมลงได้ และสามารถผลักดันให้กองทัพญี่ปุ่นถอยไปได้จนถึงแม่น้ำชินด์วินด์ ^[191] ขณะที่กองทัพจีนสามารถยึดเมืองมิตจีนาในประเทศพม่าได้ ส่วนทางด้านประเทศจีน กองทัพญี่ปุ่นเริ่มได้รับชัยชนะอย่างมาก จากการยึดเมืองฉางชาไว้ได้ในที่สุดในตอนกลางเดือนมิถุนายน และยึดเมืองเหิงหยางได้เมื่อต้นเดือนสิงหาคม^[192] จากนั้นจึงได้เคลื่อนทัพต่อไปยังมณฑลกวางสี สามารถเอาชนะกองกำลังหลักของจีนได้ที่กุ้ยหลินและหลิวโจวเมื่อปลายเดือนพฤศจิกายน ^[193] และประสบความสำเร็จในการเชื่อมต่อกองทัพญี่ปุ่นในจีนและในคาบสมุทรอินโดจีนในกลางเดือนธันวาคม ^[194]

ด้านสมรภูมิมหาสมุทรแปซิฟิก กองทัพอเมริกันยังคงกดดันแนวป้องกันของญี่ปุ่นตามหมู่เกาะต่างๆ ต่อไป กลางเดือนมิถุนายน ค.ศ. 1944 กองทัพอเมริกันได้ทำการโจมตีหมู่เกาะมาเรียน่าและปาเลา และได้รับชัยชนะเด็ดขาดต่อราชนาวีจักรวรรดิญี่ปุ่นในยุทธนาวีทะเลฟิลิปปินส์ภายในเวลาไม่กี่วัน ตอนปลายเดือนตุลาคมกองทัพอเมริกันยกพลขึ้นบกที่เกาะเลเต และหลังจากนั้นไม่นาน กองทัพเรือของสัมพันธมิตรก็ได้รับชัยชนะครั้งใหญ่ต่อกองทัพญี่ปุ่นอีกครั้งในยุทธนาวีอ่าวเลเต ^[195]

[แก้] ฝ่ายอักษะล่มสลาย ฝ่ายสัมพันธมิตรได้ชัย

วันที่ 16 ธันวาคม ค.ศ. 1944 กองทัพเยอรมันทำการตีโต้ที่ป่าอาร์เดนเนอร์กับฝ่ายสัมพันธมิตรตะวันตก ซึ่งกินเวลาไปหกสัปดาห์จนกระทั่งกองทัพเยอรมันถูกตีจนพ่ายแพ้กลับไป ส่วนในแนวรบด้านตะวันออก กองทัพโซเวียตโจมตีถึงฮังการี และกองทัพเยอรมันจำเป็นต้องทิ้งกรีซและยูโกสลาเวีย^[196] ขณะที่ในอิตาลี กองทัพสัมพันธมิตรยังคงยันกัน ไม่สามารถตีผ่านแนวป้องกันของเยอรมันได้

กลางเดือนมกราคม ค.ศ. 1945 สหภาพโซเวียตโจมตีโปแลนด์ สามารถผลักดันกองทัพเยอรมันจากแม่น้ำวิซตูล่าถึงแม่น้ำโอเดอร์ และยึดครองปรัสเซียตะวันออก ^[197]

4 กุมภาพันธ์ ผู้นำของสหรัฐอเมริกา สหราชอาณาจักร และสหภาพโซเวียต ได้เข้าร่วมการประชุมที่ยอลต้า ซึ่งได้ข้อสรุปถึงการแบ่งปันดินแดนของเยอรมนีภายหลังสงคราม ^[198] และกำหนดเวลาที่สหภาพโซเวียตจะเข้าโจมตีญี่ปุ่น ^[199]

ในเดือนกุมภาพันธ์ กองทัพฝ่ายสัมพันธมิตรตะวันตกได้เข้าสู่แผ่นดินของเยอรมนีและเข้าประชิดแม่น้ำไรน์ ขณะที่กองทัพโซเวียตโจมตีโพเมอราเนียตะวันออก ถึงเดือนมีนาคม กองทัพสัมพันธมิตรตะวันตกได้ข้ามแม่น้ำไรน์ทั้งทางเหนือและทางใต้ของแคว้นไรน์-รูร์ และสามารถล้อมกองทัพเยอรมันขนาดใหญ่ไว้ในกระเป๋าแห่งรูร์ ส่วนด้านกองทัพโซเวียตสามารถรุกเข้าถึงกรุงเวียนนา ในที่สุดกองทัพสัมพันธมิตรตะวันดกก็สามารถตีฝ่าแนวป้องกันของเยอรมันได้ และกวาดมาจากเยอรมนีตะวันตกในตอนต้นของเดือนเมษายน ค.ศ. 1945 ขณะที่ปลายเดือนเดียวกัน กองทัพโซเวียตเข้าถล่มกรุงเบอร์ลิน กองทัพฝ่ายสัมพันธมิตรตะวันตกและกองทัพสหภาพโซเวียตได้มาบรรจบกันเมื่อวันที่ 26 เมษายน

ย้อนกลับไปเมื่อวันที่ 12 เมษายน ประธานาธิบดีแฟรงกลิน รูสเวลล์ถึงแก่อสัญกรรม ผู้ที่มารับตำแหน่งต่อก็คือ แฮร์รี เอส. ทรูแมน ขณะที่เบนิโต มุสโสลินีถูกสังหารโดยขบวนการกู้ชาติอิตาลีในวันที่ 28 เมษายน ^[200] และอีกสองวันให้หลังฮิตเลอร์ก็ยิงตัวตาย^[201] และสืบทอดอำนาจต่อให้แก่พลเรือเอกโดนิตช์

หลังจากนั้น กองทัพเยอรมันในอิตาลีได้ยอมแพ้ในวันที่ 29 เมษายน ส่วนเยอรมนียอมแพ้เมื่อวันที่ 7 พฤษภาคม ซึ่งได้ถือว่าเป็นวันแห่งชัยชนะในทวีปยุโรป ^[202] แต่ทว่ากองทัพเยอรมันยังคงรบกับกองทัพโซเวียตในแนวรบด้านตะวันออกต่อไปจนกระทั่งวันที่ 8 พฤษภาคม (ในวันนี้ถือว่าเป็น "วันแห่งชัยชนะในแนวรบด้านตะวันออก") ส่วนกองทัพเยอรมันที่เหลืออยู่เพียงน้อยนิดได้ทำการสู้รบแบบกองโจรกับกองทัพโซเวียตในกรุงปรากต่อไป จนกระทั่งยอมจำนนเมื่อวันที่ 11 พฤษภาคม

ทางด้านมหาสมุทรแปซิฟิก กองทัพสหรัฐอเมริกาได้รุกเข้าสู่ฟิลิปปินส์ หลังจากได้ชัยในเกาะเลเตเมื่อปลายปี 1944 จากนั้นก็ยกพลขึ้นบกที่ลูซอนเมื่อเดือนมกราคม 1945 และที่เกาะมินดาเนาเมื่อเดือนมีนาคม ^[203] ขณะที่กองทัพผสมอังกฤษและจีนสามารถเอาชนะกองทัพญี่ปุ่นได้ในพม่าตอนเหนือ ตั้งแต่เดือนตุลาคมจนถึงเดือนมีนาคม จากนั้นก็รุกถึงกรุงย่างกุ้งเมื่อวันที่ 3 พฤษภาคม ^[204]

กองทัพอเมริกันยังคงมุ่งหน้าเข้าสู่ญี่ปุ่น สามารถยึดเกาะอิโวจิมาในเดือนมีนาคม และเกาะโอกินาวาในเดือนมิถุนายน ^[205] ขณะที่เครื่องบินทิ้งระเบิดของกองทัพอากาศสหรัฐอเมริกาได้ทำลายเมืองต่างๆ ของญี่ป่น และเรือดำน้ำอเมริกันก็เข้าปิดล้อมเกาะญี่ปุ่น ทำให้เกิดวิกฤตทางเศรษฐกิจและสังคมในญี่ปุ่น ^[206] แต่เหล่าผู้นำของญี่ปุ่นได้ตัดสินใจที่จะสู้ต่อไป และหวังว่าความพ่ายแพ้อันนองเลือดจะเกิดแก่กองทัพฝ่ายสัมพันธมิตร และจากนั้นก็จะจบลงด้วยการเจรจาสันติภาพ

วันที่ 11 กรกฎาคม เหล่าผู้นำของฝ่ายสัมพันธมิตรได้เข้าประชุมกันที่เมืองพอตสดัม ประเทศเยอรมนี ได้ข้อสรุปว่าที่ประชุมให้การรับรองเกี่ยวกับข้อตกลงต่างๆ กับเยอรมนี ^[207] และย้ำถึงความจำเป็นของญี่ปุ่นที่จะต้องยอมแพ้อย่างไม่มีเงื่อนไข โดยเฉพาะอย่างยิ่งคำกล่าวในตอนต้นว่า "อีกทางเลือกหนึ่งของญี่ปุ่นก็คือหายนะเหลือแสน" ("the alternative for Japan is prompt and utter destruction") ^[208] ภายหลังจากการประชุมนี้ สหราชอาณาจักรได้มีการเลือกตั้งทั่วไปปี 1945 และคลีเมนต์ แอตลีย์ได้รับเลือกให้เป็นนายกรัฐมนตรีของสหราชอาณาจักรแทน วินสตัน เชอร์ชิลล์ นายกรัฐมนตรีคนเดิม

ญี่ปุ่นได้ปฏิเสธข้อเสนอที่พอตสดัม สหรัฐอเมริกาจึงตัดสินใจทิ้งระเบิดปรมาณูทั้งสองลูกบนแผ่นดินญี่ปุ่น ที่เมืองฮิโรชิมา (6 สิงหาคม) และเมืองนางาซากิ (9 สิงหาคม) ด้านสหภาพโซเวียตก็ประกาศสงครามกับญี่ปุ่น และโจมตีแมนจูเรียของญี่ปุ่นระหว่างปฏิบัติการพายุสิงหาคมในวันที 8 สิงหาคม ซึ่งเป็นผลมาจากการประชุมที่ยอลต้า เนื่องจากญี่ปุ่นเกรงกลัวต่ออำนาจของสหภาพโซเวียต ญี่ปุ่นจึงตัดสินใจยอมแพ้อย่างไม่มีเงื่อนไข ในวันที่ 15 สิงหาคม ค.ศ. 1945 หลังจากนั้นในวันที่ 2 กันยายน ค.ศ. 1945 ญี่ปุ่นได้เซ็นสัญญายอมจำนนอย่างเป็นทางการ ในวันนี้จึงถือได้ว่าเป็นจุดจบของสงครามโลกครั้งนี้อย่างแท้จริง^[202]

[แก้] ประเทศไทยกับสงครามโลกครั้งที่สอง

ดูบทความหลักที่ สงครามโลกครั้งที่สองในประเทศไทย

ก่อนสงครามโลกครั้งที่สอง รัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล จอมพล ป.พิบูลสงครามเป็นนายกรัฐมนตรี ประเทศไทยอยู่ภายใต้การปกครองของรัฐบาลทหาร ลัทธิชาตินิยมได้ถูกปลูกฝังในใจของประชาชนไทย

วันที่ 8 ตุลาคม ค.ศ. 1940 (พ.ศ. 2483) คณะนิสิตและนักศึกษาได้เดินขบวนและเรียกร้องให้รัฐบาลเรียกร้องดินแดนฝั่งขวาของแม่น้ำโขงคืนจากฝรั่งเศส ซึ่งเสียไปหลังวิกฤตการณ์ ร.ศ.112^[209] จากการสนับสนุนอย่างท่วมท้นของประชาชนไทย รัฐบาลจึงได้ส่งกองทัพข้ามแม่น้ำโขงไปโจมตีประเทศลาวและกัมพูชา ซึ่งขณะนั้นยังเป็นส่วนหนึ่งของอินโดจีนฝรั่งเศส^[210] การรบที่เป็นที่กล่าวขานมาก คือ ยุทธนาวีเกาะช้าง^[211] ซึ่งก็ทำให้เรือรบฝรั่งเศสไม่กล้าเข้ามาในอ่าวไทยอีก การสู้รบยังคงดำเนินต่อไป จนกระทั่งญี่ปุ่นเป็นผู้เข้ามาเป็นผู้ไกล่เกลี่ยในการเจรจาสงบศึก^[211] และภายหลังสงครามไทย-ฝรั่งเศสสิ้นสุดเมื่อ พ.ศ. 2484 ไทยก็ได้ดินแดนเพิ่มเข้ามาอีก 4 จังหวัด คือ จังหวัดนครจัมปาศักดิ์ จังหวัดลานช้าง จังหวัดพิบูลสงครามและจังหวัดพระตะบอง เหตุการณ์ครั้งนี้ภายหลังได้ชื่อว่า "กรณีพิพาทอินโดจีน"

หลังสงคราม ได้เป็นที่คาดหมายว่า ญี่ปุ่นจะตราทัพเข้าสู่ไทยในอนาคต รัฐบาลของจอมพล ป. พิบูลสงครามจึงมีการรณรงค์ให้ประชาชนทำงาน ปลูกพืช เลี้ยงสัตว์ และเสริมสร้างเศรษฐกิจ โดยมีคำขวัญว่า "'งานคือเงิน เงินคืองาน บันดาลสุข" และรัฐบาลยังได้เปิดเพลงปลุกใจซึ่งถูกกระจายเสียงโดยสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย

วันที่ 8 ธันวาคม ค.ศ. 1941 (พ.ศ. 2484) กองทัพจักรวรรดิญี่ปุ่นได้ยกพลขึ้นบกในหลายจังหวัดของภาคกลางและภาคใต้ แต่ก็ได้รับการต้านทานอย่างหนักของทหารไทยและยุวชนทหาร^[212] ทางด้านรัฐบาลได้รับคำขู่จากอัครราชทูตญี่ปุ่นให้เปิดดินแดน เนื่องจากมองเห็นว่ากองทัพไทยไม่อาจต้านกองทัพญี่ปุ่นไว้ได้นาน จึงยอมยุติการต่อสู้เมื่อวันที่ 11 ธันวาคม^[213] และได้ตกลงลงนามร่วมเป็นพันธมิตรของญี่ปุ่นเมื่อวันที่ 21 ธันวาคม ณ อุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม

ขณะเดียวกัน ในต่างประเทศ มีผู้ที่ไม่อาจยอมรับต่อการตัดสินใจของรัฐบาล หนึ่งในนั้น คือ ม.ร.ว.เสนีย์ ปราโมช ได้ประกาศขบวนการเสรีไทยขึ้นเมื่อวันที่ 12 ธันวาคม เนื่องจากท่านมีความเห็นว่าสหรัฐอเมริกามีขีดความสามารถทางอุตสาหกรรมและเทคโนโลยีสูงกว่า ทางด้านในประเทศเองก็มีบุคคลจากคณะราษฎรภายในประเทศไทยที่ดำเนินการต่อต้านญี่ปุ่นในทางลับ เช่น ปรีดี พนมยงค์ ซึ่งต่อมาได้เกิดเป็นขบวนการเสรีไทยทั้งในประเทศและต่างประเทศ^[213]

ทางด้านฝ่ายสัมพันธมิตรก็เริ่มเข้ามาทิ้งระเบิดภายในพระนครเมื่อย่างเข้า ค.ศ. 1942 (พ.ศ. 2485) ^[214] หลังจากนั้น รัฐบาลไทยก็ประกาศสงครามกับฝ่ายสัมพันธมิตร เมื่อวันที่ 25 มกราคม ค.ศ. 1942 (พ.ศ. 2485) ^[215][216]

หลังจากญี่ปุ่นได้ยอมจำนนเมื่อ 15 สิงหาคม ค.ศ. 1945 (พ.ศ. 2488) นายควง อภัยวงศ์ซึ่งได้ขึ้นมาเป็นนายกรัฐมนตรีแทนจอมพล ป.พิบูลสงคราม ได้ออก "ประกาศสันติภาพ"^[217] มีผลให้การประกาศสงครามของไทยต่อฝ่ายสัมพันธมิตรเป็นโมฆะ ทำให้ประเทศไทยไม่ตกอยู่ในฐานะผู้แพ้สงคราม แต่ทางฝ่ายอังกฤษไม่ยอมรับ และเรียกร้องสิทธิจากไทยในฐานะของผู้แพ้สงคราม นายควง อภัยวงศ์ได้ลาออกจากเก้าอี้นายกรัฐมนตรี และร้องขอให้ม.ร.ว.เสนีย์ ปราโมชขึ้นเป็นนายกรัฐมนตรีแทน ด้านม.ร.ว.เสนีย์ก็สามารถเจรจากับอังกฤษและสามารถตกลงกันได้ในที่สุด^[218]

[แก้] หลังสงคราม

ดูบทความหลักที่ เหตุการณ์หลังสงครามโลกครั้งที่สอง และ สงครามเย็น

หลังสิ้นสุดสงครามโลกครั้งที่สอง ประเทศฝ่ายสัมพันธมิตรได้ก่อตั้งองค์การสหประชาชาติขึ้น เมื่อวันที่ 24 ตุลาคม ค.ศ. 1945 ด้วยความพยายามที่จะรักษาสันติภาพทั่วโลก ^[219][220]

ผลจากสงครามโลกครั้งที่สองมิได้เปลี่ยนแปลงพรมแดนของประเทศใดประเทศหนึ่งมากนัก ไม่มีชาติใดสิ้นสภาพหรือเกิดรัฐขึ้นมาใหม่ในระยะแรก ผู้ชนะสงครามได้ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงพลเรือนแทนการเปลี่ยนแปลงพรมแดน ซึ่งก็ได้ทำให้เกิดโศกนาฎกรรมแก่ชาวเยอรมันในสหภาพโซเวียตและชาวญี่ปุ่นในสหรัฐอเมริกา^[221]

ต่อมา สันติภาพที่เพิ่งจะได้มาก็ได้ก่อให้เกิดความยุ่งยาก^[222] มีหลายปัญหาที่ยังไม่ได้สะสาง และความต้องการของนานาประเทศต่างขัดแย้งกันเอง ซึ่งความสัมพันธ์ระหว่างสัมพันธมิตรตะวันตกและสหภาพโซเวียตได้เสื่อมลงตั้งแต่ก่อนที่สงครามโลกครั้งที่สองจะจบลงแล้ว^[223][224] และชาติมหาอำนาจแต่ละฝ่ายต่างก็เริ่มการขยายอิทธิพลของตนเองอย่างรวดเร็ว ^[225] ทวีปยุโรปได้ถูกแบ่งออกเป็นสองส่วน ด้วยอิทธิพลของฝ่ายสัมพันธมิตรตะวันตกและสหภาพโซเวียต ซึ่งวินสตัน เชอร์ชิลล์ได้ตั้งชื่อไว้ว่า "ม่านเหล็ก" (Iron Curtain) โดยม่านเหล็กดังกล่าวได้ลากผ่านประเทศเยอรมนีและประเทศออสเตรีย^[226] ในทวีปเอเชีย สหรัฐอเมริกาได้เข้ายึดครองญี่ปุ่น และดำเนินการปกครองหมู่เกาะต่าง ๆ ของญี่ปุ่นในมหาสมุทรแปซิฟิกด้านตะวันตก ขณะที่สหภาพโซเวียตก็เข้ายึดครองหมู่เกาะซาคาลินและหมู่เกาะคูริล ส่วนประเทศเกาหลีภายใต้การปกครองของญี่ปุ่นนั้น ได้ถูกแบ่งออกเป็นสองส่วนโดยทั้งสองขั้วมหาอำนาจด้วยเช่นกัน ความตึงเครียดที่เพิ่มมากขึ้นระหว่างสหรัฐอเมริกาและสหภาพโซเวียต ทำให้สหรัฐอเมริกาได้ก่อตั้งพันธมิตรนาโต้ และทางสหภาพโซเวียตก็ได้ก่อตั้งสนธิสัญญาวอร์ซอขึ้น ทั้งสององค์การทางทหารนี้อาจถือได้ว่าเป็นจุดเริ่มต้นของสงครามเย็น ^[227][224]

ในพื้นที่หลายส่วนของโลก ความขัดแย้งต่าง ๆ ยังคงดำเนินต่อไปเป็นช่วงเวลาสั้น ๆ หลังจากสงครามโลกครั้งที่สองปิดฉากลง ในประเทศจีน พรรคชาตินิยมก๊กมินตั๋งและพรรคคอมมิวนิสต์จีนได้กลับมาทำสงครามกลางเมืองอีกครั้ง ซึ่งพรรคคอมมิวนิสต์ผู้ชนะได้ก่อตั้งประเทศสาธารณรัฐประชาชนจีนบนจีนแผ่นดินใหญ่ ส่วนพรรคชาตินิยมผู้พ่ายแพ้ก็ได้ล่าถอยไปยังเกาะไต้หวันซึ่งยังอยู่ภายใต้การปกครองของตนเอง ที่ประเทศกรีซก็ได้เกิดสงครามกลางเมืองขึ้นเช่นกันระหว่างฝ่ายนิยมกษัตริย์ ซึ่งได้ความช่วยเหลือจากอังกฤษและสหรัฐอเมริกา และฝ่ายพรรคคอมมิวนิสต์ โดยฝ่ายนิยมกษัตริย์เป็นฝ่ายได้ชัย หลังจากเหตุการณ์ดังกล่าวนั้นไม่นาน ก็เกิดสงครามเกาหลีขึ้น ระหว่างเกาหลีเหนือซึ่งได้รับการหนุนหลังโดยจีนและสหภาพโซเวียต กับเกาหลีใต้ภายใต้ความช่วยเหลือของชาติตะวันตก ซึ่งทึ่สุดแล้วจบลงด้วยสนธิสัญญาหยุดยิงและการแบ่งเขตแดนที่แนวเส้นขนานที่ 38 องศาเหนือ

หลายประเทศซึ่งถูกชาติตะวันตกยึดครองเป็นอาณานิคม ได้ประกาศเอกราชและแยกตัวออกมาเป็นจำนวนมาก เนื่องจากความสูญเสียทรัพยากรของชาติตะวันตก ทำให้อิทธิพลจากภายนอกอ่อนแอลง โดยการแยกตัวดังกล่าวได้เกิดขึ้นอย่างสันติในหลายประเทศ ยกเว้นในเวียดนามซึ่งทำให้ฝรั่งเศสต้องกระโจนเข้าสู่สงครามเวียดนาม มาดากัสการ์อันนำไปสู่การจลาจลในมาดากัสการ์ อินโดนีเซียสู่การปลดแอกอินโดเนเซีย และแอลจีเรียขยายวงเป็นสงครามอัลจีเรีย ในอีกหลายพื้นที่ในโลก ทำให้เกิดเป็นประเทศใหม่ขึ้นมามากมาย ด้วยเหตุผลทางมนุษยธรรมและศาสนา การประกาศเอกราชที่โดดเด่นมาก คือ ปาเลสไตน์ในอาณัติอังกฤษ อันนำไปสู่การก่อตั้งอิสราเอลและปาเลสไตน์ และในอินเดียก็เกิดการแตกออกเป็นสองประเทศ คือ อินเดียและปากีสถาน^[228]

ส่วนการฟื้นตัวของเศรษฐกิจหลังจากสงครามโลกครั้งที่สองพบว่าในหลายประเทศมีการฟื้นตัวทางเศรษฐกิจอย่างรวดเร็ว เช่น เยอรมนีตะวันตก^[229] อิตาลี^[230] สหราชอาณาจักร^[231] ฝรั่งเศส^[232] สหภาพโซเวียต^[233]และญี่ปุ่น^[234] โดยเฉพาะอย่างยิ่ง สหรัฐอเมริกาที่มีผลผลิตทางอุตสาหกรรมคิดเป็นครึ่งหนึ่งของโลก โดยรวมแล้ว เศรษฐกิจโลกได้ฟื้นคืนกลับมาเหมือนก่อนสงครามโลกครั้งที่สองเมื่อประมาณปี ค.ศ. 1953^[235]

[แก้] ผลกระทบของสงคราม

ดูเพิ่มที่ ความสูญเสียหลังสงครามโลกครั้งที่สอง, อาชญากรรมสงครามระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง และ ผลที่ตามมาหลังการแพร่ขยายของลัทธินาซี

[แก้] ความสูญเสียและความทารุณ

ได้มีการประมาณว่ามีผู้เสียชีวิตจากสงครามโลกครั้งที่สองเป็นจำนวนมากกว่า 60 ล้านคน ประกอบไปด้วยทหารอย่างน้อย 22 ล้านคน และพลเรือนอย่างน้อย 40 ล้านคน^{[236][237][238]} สาเหตุเสียชีวิตของพลเรือนส่วนใหญ่นั้นมาจากโรคระบาด การอดอาหาร การฆ่าฟัน และการทำลายพืชพันธุ์ ด้านสหภาพโซเวียตสูญเสียประชากรราว 27 ล้านคนระหว่างช่วงสงคราม คิดเป็นเกือบครึ่งหนึ่งของความสูญเสียทั้งหมดระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง^[239] จากความสูญเสีย 85% เป็นของฝ่ายสัมพันธมิตร และ 15% เป็นของฝ่ายอักษะ มีการประมาณว่ามีพลเรือนราว 12 ล้านคนเสียชีวิตในค่ายล้างเผ่าพันธุ์ของนาซี 1.5 ล้านคนจากการทิ้งระเบิด และสาเหตุอื่นๆ ในยุโรปอีก 7 ล้านคน รวมไปถึงอีก 7.5 ล้านคนในจีน^[240] โดยเหตุการณ์ที่โด่งดังได้แก่ การสังหารหมู่ที่นานกิง^[241] ความสูญเสียนั้นไม่ปรากฏแน่ชัด เนื่องจากไม่ค่อยมีบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร และจากความสูญเสียดังกล่าวนั้น 6 ล้านคนเป็นเชื้อชาติยิว ซึ่งถูกสังหารระหว่างการล้างชาติพันธุ์โดยนาซี^[242] และด้านทหารญี่ปุ่นก็ได้สังหารพลเรือนราว 3 ล้านถึง 10 ล้านคน ซึ่งส่วนใหญ่เป็นชาวจีน ระหว่างสงครามโลกครั้งทีสอง^[243]

นอกจากนั้น เรื่องของการใช้อาวุธชีวภาพและอาวุธเคมียังได้ถูกนำมาตัดสินด้วย ทหารอิตาลีได้ใช้แก๊สมัสตาร์ดในการรุกรานเอธิโอเปีย^[244] ส่วนญี่ปุ่นได้ใช้อาวุธดังกล่าวในสงครามจีน-ญี่ปุ่นครั้งที่สอง^[245] และในสงครามชายแดนโซเวียต-ญีปุ่น^[246] โดยทั้งเยอรมนีและญี่ปุ่นได้มีการทดลองอาวุธกับพลเรือนและเชลยสงครามจำนวนมาก^[247][248]

ขณะที่การตัดสินคดีความอาชญากรรมสงครามของฝ่ายอักษะถูกชำระความ แต่ว่าอาชญากรรมของฝ่ายสัมพันธมิตรกลับตรงกันข้าม^[249] ตัวอย่างอาชญากรรมสงคราม เช่น การถ่ายเทพลเรือนในสหภาพโซเวียต คำสั่งแผนกบริหารที่ 9066 การสังหารพลเรือนอย่างโหดร้ายของทหารโซเวียตในโปแลนด์ และการทิ้งระเบิดใส่เมืองเดรสเดนจนมีผู้เสียชีวิตในหลักแสน

นอกจากนั้น ยังมีความสูญเสียบางประการที่เป็นผลทางอ้อมของสงคราม อย่างเช่น ทุพภิกขภัยในแคว้นเบงกอล (1943)

[แก้] ดินแดนที่ถูกยึดครอง

ดูบทความหลักที่ ผู้ที่ให้ความร่วมมือระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง และ ขบวนการกู้ชาติระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง

ในทวีปยุโรป การยึดครองถูกแบ่งออกเป็นสองประเภท บริเวณยุโรปตะวันตก ยุโรปเหนือและยุโรปกลาง เยอรมนีได้ออกนโยบายทางเศรษฐกิจซึ่งได้ผลตอบแทนกว่า 69.5 ล้านล้านไรซ์มาร์กจนกระทั่งสิ้นสุดสงคราม (ซึ่งยังไม่รวมถึง การปล้นของนาซี^[250]) รายได้ของนาซีเยอรมนีในดินแดนยึดครองนั้นคิดเป็นกว่า 40% ของรายได้จากภาษีในแผ่นดินเยอรมนี และเป็นรายได้คงที่ตลอดช่วงเวลาของสงคราม^[251]

ทางยุโรปตะวันออก ไม่เหมือนกับทางยุโรปตะวันตก นโยบายเชื้อชาติของพรรคนาซีนั้นได้ก่อให้เกิดความเลวร้ายต่างๆ กับ "ชนชั้นต่ำกว่ามนุษย์" ในแนวรบด้านตะวันออก จึงเต็มไปด้วยการฆาตกรรมและการสังหารหมู่^[252] และถึงแม้ว่าจะมีขบวนการกู้ขาติเกิดขึ้นมากมายในประเทศที่ถูกยึดครอง แต่ก็ยังไม่สามารถก่อให้เกิดผลกระทบโดยรวมต่อการขยายตัวของนาซีเยอรมนีได้ จนกระทั่งถึงปี 1943^[253][254]

ในทวีปเอเชีย ญี่ปุ่นได้พยายามจะสร้างวงไพบูลย์มหาเอเชียบูรพาขึ้น และมีจุดรปะสงค์ที่ตจะปลดปล่อยชาติที่ต้องตกเป็นอาณานิคมของชาติมหาอำนาจในทวีปยุโรป^[255] ถึงแม้ว่ากองทัพญี่ปุ่นนั้นจะได้รับการต้อนรับจากนักต่อสู้เพื่อเอกราชในหลายดินแดน แต่ว่าเนื่องจากการกระทำที่โหดร้ายได้เปลี่ยนทัศนคติที่มีต่อญี่ปุ่นไปเสีย^[256] ระหว่างการทำการรบของญี่ปุ่นนั้นได้รับน้ำมันกว่า 4 ล้านแกลลอนจากการล่าถอยของฝ่ายสัมพันธมิตร ในปี 1943 ญี่ปุ่นได้ผลผลิตจากบริษัทอินเดียตะวันออกกว่า 50 ล้านแกลลอน ซึ่งมากกว่าผลผลิตในปี 1940 กว่า 76%^[256] นอกจากนั้นญี่ปุ่นยังได้เพิ่มผลผลิตของตนด้วยการใช้แรงงานทาสชาวจีนกว่า 10 ล้านคนในแมนจูกัว^[257] และชาวอินโดเนเซียอีกระหว่าง 4 ถึง 10 ล้านคน^[258]

[แก้] แนวหลังและอุตสาหกรรม

ดูบทความหลักที่ อุตสาหกรรมสงครามระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง และ แนวหลังในสงครามโลกครั้งที่สอง

ในทวีปยุโรป ตอนช่วงเวลาเริ่มต้นของสงคราม ฝ่ายสัมพันธมิตรนั้นมีความได้เปรียบทั้งทางด้านจำนวนประชากรและความมั่นคงทางเศรษฐกิจ ในปี 1938 ฝ่ายสัมพันธมิตรมีประชากรมากกว่าฝ่ายอักษะ 30% และอัตราผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศมากกว่าฝ่ายอักษะ 30% ซึ่งทำให้ฝ่ายสัมพันธมิตรได้เปรียบทางยุทธศาสตร์มากกว่า 5:1 ในด้านจำนวนประชากรและอัตราผลิตภัณฑ์มวลรวมคิดเป็น 2:1^[259]

ในทวีปเอเชีย จีนนั้นมีประชากรเป็นหกเท่าของญี่ปุ่น และมีอัตราผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศมากกว่าญี่ปุ่นไป 89% แต่ถ้าหากรวมเอาอาณานิคมของญี่ปุ่นเข้าไปด้วย ความแตกต่างของจำนวนประชากรจะลดลงเหลือเพียงสามเท่าและความก้าวหน้าของผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศลดลงเหลือ 38%^[259]

ถึงแม้ว่าความแตกต่างระหว่างทั้งสองฝ่ายจะมีมาก แต่ว่าฝ่ายอักษะก็สามารถตัดกำลังฝ่ายสัมพันธมิตรได้ด้วยการโจมตีสายฟ้าแลบหลายครั้ง จนลดลงต่ำสุดในปี 1940 แต่ว่าหลังจากที่สหรัฐอเมริกาและสหภาพโซเวียตเข้าสู่สงคราม ฝ่ายสัมพันธมิตรก็มีความได้เปรียบอย่างมากจนสิ้นสงคราม^[260]

ช่วงท้ายสงคราม ฝ่ายสัมพันธมิตรสามารถช่วงชิงความได้เปรียบทางเศรษฐกิจได้ด้วยการเข้ายึดแหล่งทรัพยากรธรรมชาติ และปัจจัยอื่นๆ เยอรมนีและญี่ปุ่นจำเป็นต้องเกณฑ์สตรีเข้าใช้แรงงาน^[261][262] เยอรมนีและญี่ปุ่นนั้นแท้จริงแล้วไม่ได้เตรียมการอย่างเหมาะสมสำหรับการรบแบบยืดเยื้อและไม่มีขีดความสามารถใด ๆ เลยที่จะทำเช่นนั้น^[263][264] โดยการทำสงครามของเยอรมนีและญี่ปุ่นจำเป็นต้องอาศัยแรงงานจากประเทศที่ตนเองสามารถยึดครองได้มาใช้แรงงาน^[265] โดยพบว่าเยอรมนีได้มีการใช้แรงงานทาสกว่า 12 ล้านคน ซึ่งส่วนใหญ่มาจากยุโรปตะวันออก^[266] และญี่ปุ่นได้มีการใช้แรงงานทาสชาวเอเชียกว่า 18 ล้านคน^[267]

[แก้] ค่ายกักกันและการใช้แรงงานทาส

การล้างชาติพันธุ์โดยนาซีได้สังหารชาวยิวในทวีปยุโรปเป็นจำนวนอย่างน้อย 6 ล้านคน รวมไปถึงเชื้อชาติอื่นๆ อีกที่ถูกพวกนาซีลงความเห็นว่าเป็นพวกที่ "ไม่คู่ควร" หรือ "ต่ำกว่ามนุษย์" (รวมไปถึงผู้ที่ทุพพลภาพ ผู้ที่มีอาการป่วยทางจิต เชลยสงครามโซเวียต พวกรักร่วมเพศ สมาคมฟรีเมสัน ผู้นับถือลัทธิพยานพระเยโฮวาห์และชาวยิปซี) โดยเป็นส่วนหนึ่งของถอนรากถอนโคนอย่างจงใจ และได้รับการดำเนินการโดยรัฐบาลฟาสซิสต์นาซี นำโดยอดอล์ฟ ฮิตเลอร์ มีกรรมกรและคนงานราว 12 ล้านคน - โดยส่วนมากมาจากยุโรปตะวันออก - ได้ถูกว่าจ้างให้มาทำงานให้เศรษฐกิจสงครามของนาซีเยอรมนี^[268]

นอกเหนือจากค่ายกักกันของนาซีแล้ว ยังมีค่ายกูลัก หรือค่ายแรงงานของสหภาพโซเวียต ซึ่งได้นำไปสู่ความตายของพลเรือนจำนวนมากในดินแดนยึดครองของฝ่ายนาซีเยอรมนีและสหภาพโซเวียต ได้แก่ โปแลนด์ ลิธัวเนีย แลตเวียและเอสโตรเนีย รวมไปถึงเชลยสงครามของเยอรมัน และยังมีชาวโซเวียตบางส่วนที่คาดว่าเป็นผู้สนับสนุนของฝ่ายนาซี^[269] จากหลักฐานพบว่าเชลยสงครามของโซเวียตกว่า 60% ของทั้งหมดได้เสียชีวิตระหว่างสงคราม^[270] เชลยศึกโซเวียตที่รอดชีวิตและหลบหนีเข้าสู่มาตุภูมิจะถูกตราหน้าว่าเป็นคนทรยศ (ดูเพิ่ม: คำสั่งหมายเลข 270) ^[271]

ค่ายเชลยสงครามของญี่ปุ่นเองก็มีผู้เสีบชีวิตเป็นจำนวนมาก และยังมีการตั้งเป็นค่ายแรงงาน ภายหลังจากการตัดสินของศาลทหารพิเศษนานาชาติแห่งภาคพื้นตะวันออกไกล (เดิมชื่อ ศาลพิเศษโตเกียว) ได้ลงมติว่าอัตราการเสียชีวิตของเชลยศึกฝ่ายสัมพันธมิตรคิดเป็น 27.1% (ในจำนวนนี้เป็นทหารสหรัฐอเมริกา 37%) ^[272] คิดเป็นเจ็ดเท่าของอัตราเดียวกันของค่ายแรงงานของนาซีเยอรมนีและอิตาลี^[273] แต่จำนวนดังกล่าวนั้นมีสูงมาก โดยเฉพาะกับเชลยสงครามชาวจีน^[274] หลังจากสงครามโลกครั้งที่สอง ทหารสหราชอาณาจักรได้รับการปล่อยตัว 37,853 นาย ทหารเนเธอร์แลนด์ 28,500 นาย ทหารสหรัฐอเมริกา 14,473 นาย แต่พบว่าทหารจีนถูกพบว่าได้รับการปล่อยตัวเพียง 56 นาย^[275]

อ้างอิงจากการศึกษาร่วมกันของนักประวัติศาสตร์ ได้สรุปว่า มีชาวจีนมากกว่า 10 ล้านคนถูกเกณฑ์โดยกองทัพญี่ปุ่น และถูกใช้แรงงานอย่างทาส เพื่อวงไพบูลย์ร่วมแห่งมหาเอเชียบูรพา ทั้งในแมนจูกัวและทางภาคเหนือของประเทศจีน^[276] ห้องสมุดรัฐสภาแห่งสหรัฐอเมริกาได้ประมาณว่าในเกาะชวาว่าชาวอินโดนีเซียกว่า 4 ถึง 10 ล้านคนต้องถูกบังคับให้ทำงานแก่กองทัพญี่ปุ่นระหว่างสงคราม ชาวอินโดนีเซียบนเกาะชวากว่า 270,000 คนได้ถูกส่งไปทำงานในดินแดนที่ญี่ปุ่นยึดครองอยู่ในเอเชียอาคเนย์ ซึ่งมีเพียง 52,000 คนเท่านั้นที่สามารถกลับคืนสู่ถิ่นเดิมได้^[277]

เมื่อวันที่ 19 กุมภาพันธ์ 1942 ประธานาธิบดีรูสเวลล์ได้ลงนามในแผนการหมายเลข 9066 ซึ่งได้ทำการกักตัวชาวญี่ปุ่น ชาวอิตาลี ชาวเยอรมัน และผู้อพยพบางส่วนจากหมู่เกาะฮาวาย ซึ่งหลบหนีหลังจากการโจมตีที่ฐานทัพเรือเพริ์ล ฮาเบอร์ในช่วงเวลาระหว่างสงครามเป็นจำนวนมาก โดยตัวเลขของชาวญี่ปุ่นซึ่งถูกกักตัวโดยสหรัฐอเมริกาและแคนาดามีจำนวนกว่า 150,000 คน รวมไปถึงชาวเยอรมันและชาวอิตาลีซึ่งอาศัยอยู่ในสหรัฐอเมริกาเกือบ 11,000 คน

ขณะเดียวกัน ก็การใช้แรงงานโดยฝ่ายสัมพันธมิตรเช่นกัน ส่วนใหญ่แล้วจะเกิดขึ้นในดินแดนตะวันออก อย่างเช่นในโปแลนด์[2] แต่ยังมีผู้ใช้แรงงานอีกกว่าล้านคนในตะวันตก ในเดือนธันวาคม 1945 หลักฐานของฝรั่งเศสได้ระบุว่ามีเชลยสงครามชาวเยอรมันกว่า 2,000 คน ตายหรือพิการทุกเดือนในการอบัติเหตุการเก็บกวาดทุ่นระเบิด^[278]

[แก้] อาวุธเคมีและอาวุธเชื้อโรค

แม้จะมีสนธิสัญญาระหว่างชาติที่คัดค้านต่อการใช้ก๊าซพิษของญี่ปุ่น และกองทัพแห่งจักรวรรดิญี่ปุ่นที่ใช้อาวุธเคมีหลายครั้ง ซึ่งถูกลงนามโดยสันนิบาตชาติเมื่อวันที่ 14 พฤษภาคม 1938 แล้วก็ตาม แต่ว่ายังได้มีการใช้ก๊าซพิษและอาวุธชีวภาพกับพลเรือนชาวเอชียซึ่งถูกมองว่า "ต่ำกว่า" ตามคำโฆษณาของกองทัพญี่ปุ่น และจากการศึกษาของนักประวัติศาตร์พบว่าการจะใช้อาวุธเคมีจะต้องมีคำสั่งโดยตรง (rinsanmei) จากสมเด็จพระจักรพรรดิฮิโรฮิโตเท่านั้น ดังตัวอย่างเช่นพระองค์ได้ทรงอนุญาตให้มีการใช้ก๊าซพิษกับค่าย 375 ระหว่างยุทธการอู่ฮั่น ระหว่างเดือนสิงหาคมจนถึงเดือนตุลาคม 1938^[279] ทางด้านอิตาลีก็ได้มีการใช้ซัลเฟอร์มัสตาร์ด ระหว่างการทัพในเอธิโอเปีย

ส่วนอาวุธเชื้อโรคก็ได้ถูกทดลองกับมนุษย์ภายในค่ายกักกันของกองทัพแห่งจักรวรรดิญี่ปุ่นเป็นจำนวนมาก ดังเช่นภายในค่าย 731 และได้ถูกรวบรวมโดยพระราชกฤษฎีกาภายในกองทัพกุนทวงในปี 1936 อาวุธเหล่านี้ถูกใช้อย่างแพร่หลายภายในจีน และทหารผ่านศึกชาวญี่ปุ่นบางคน ก็ได้ใช้กับทหารมองโกเลียและทหารโซเวียตช่วงปี 1939 ระหว่างยุทธการคัลคนิน กอล^[280] และตามหลักฐานของออสเตรเลียได้ระบุไว้ว่ามีการทดลองก๊าซไซยาไนต์กับเชลยสงครามชาวออสเตรเลียและชาวดัตช์ระหว่างเดือนพฤษจิกายน 1944 บนหมู่เกาะไค^[281]

[แก้] การทิ้งระเบิดตามยุทธวิธี

การทิ้งระเบิดตามยุทธวิธีระหว่างสงครามโลกครั้งที่สองจำนวนมหาศาลโดยทั้งกองทัพอากาศฝ่ายอักษะและฝ่ายสัมพันธมิตรได้พรากเอาชีวิตของพลเรือนไปกว่าแสนคน ทางด้านการทิ้งระเบิดของกองทัพอากาศอังกฤษและสหรัฐอเมริกาได้พรากเอาชีวตพลเรือนชาวเยอรมันไปกว่า 600,000 คนในการทิ้งระเบิดตามหัวเมืองของเยอรมนี^[282] และที่สำคัญที่สุด คือ การทิ้งระเบิดที่เมืองเดรสเดน ทางด้านกรุงลอนดอนได้ถูกทิ้งระเบิดอย่างหนักจากลุควาฟเฟิล ช่วงเดือนกันยายน 1940 จนถึงเดือนพฤษภาคม 1941 ระหว่างการโจมตีสายฟ้าแลบบนแผ่นดินบริเตน และเป็นครั้งแรกที่มีการใช้ระเบิดปรมาณูในการรบ โดยมีสองลูกที่ถูกทิ้งบนแผ่นดินญี่ปุ่น คือ เมืองฮิโรชิมา ("ลิตเติลบอย") และอีกสามวันต่อมาที่เมืองนางาซากิ ("แฟตแมน") ระเบิดปรมาณูทั้งสองลูกได้คร่าชีวิตพลเรือนชาวญี่ปุ่นไปกว่า 200,000 คน^[283]

[แก้] อาชญากรรมสงคราม

นับตั้งแต่ปี 1945 ถึง 1951 มีนายทหารเยอรมันและญี่ปุ่นจำนวนมากได้ถูกดำเนินการตามกฎหมายว่าด้วยอาชญากรรมสงคราม โดยถูกตั้งข้อหาว่าได้ก่ออาชญากรรมต่อต้านสันติภาพ ก่ออาชญากรรมต่อมวลมนุษยชาติ การทำสงครามเพื่อการรุกราน และข้อหาอื่นๆ นายทหารอาวุโสเยอรมันจำนวนมากได้หลบหนีขณะที่ฝ่ายสัมพันธมิตรมีการพิจารณาจำเลยนูเริมเบิร์ก และนายทหารญี่ปุ่นในศาลทหารพิเศษนานาชาติแห่งภาคพื้นตะวันออกไกล รวมไปถึงอาชญากรรมอื่นๆ ในเขตเอเชียและมหาสมุทรแปซิฟิก ส่วนนายทหารชั้นผู้น้อยลงมาก็ถูกตัดสินว่าผิดในข้อหาที่เบาลงมา แต่กลับไม่มีการให้ความสำคัญกับการละเมิดกฎหมายนานาชาติกับฝ่ายสัมพันธมิตรใดๆ เลย (ดูตัวอย่าง การรุกรานโปแลนด์ของสหภาพโซเวียต ในปี 1941) รวมไปถึงอาญชากรสงครามฝ่ายสัมพันธมิตร และการทิ้งระเบิดตามหัวเมืองสำคัญของฝ่ายอักษะ หรือสหภาพโซเวียตในยุโรปตะวันออก

[แก้] การพัฒนาเทคโนโลยีในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง

ดูบทความหลักที่ เทคโนโลยีระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง

[แก้] ดูเพิ่ม

• รายชื่อปฏิบัติการทางทหารระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง
• รายชื่อยุทธการสำคัญระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง
• ผู้บังคับบัญชาในสงครามโลกครั้งที่สอง
• ขบวนการกู้ชาติระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง
• ความร่วมมือระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง
• แนวหน้าที่บ้าน
• เทคโนโลยีระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง
• การรบทางอากาศ
• สงครามเบ็ดเสร็จ
• อาชญากรสงครามฝ่ายสัมพันธมิตร
• อาชญากรสงครามชาวเยอรมนี
• อาชญากรสงครามชาวอิตาลี
• อาชญากรสงครามชาวญี่ปุ่น
• อาชญากรสงครามชาวโซเวียต
• สื่อที่กล่าวถึงสงครามโลกครั้งที่สอง

[แก้] เชิงอรรถ

1. ^ สงครามโลกครั้งที่สองไม่สามารถกำหนดช่วงเวลาการเกิดสงครามได้อย่างชี้ชัดได้ แต่นักประวัติศาสตร์ตะวันตกนิยมเลือกใช้วันที่ 1 กันยายน ค.ศ. 1939
2. ^ คำว่าสงครามโลกครั้งที่สองในภาษาอังกฤษนั้น ในเอกสารอย่างเป็นทางการของสหราชอาณาจักรและเครือจักรภพใช้คำว่า "Second World War" ส่วนประเทศสหรัฐอเมริกาใช้คำว่า "World War II" แต่อย่างไรก็ตาม ทั้งสองคำนี้โดยทั่วไปแล้วสามารถใช้แทนกันได้
3. ^ หรืออาจจะแบ่งได้เป็น "กลุ่มประเทศมี" (Have Countries) กับ "กลุ่มประเทศไม่มี" (Have not Countries) คือ การแบ่งประเทศออกเป็นสองกลุ่มโดยแบ่งตามอาณานิคมและทรัพยากรธรรมชาติในครอบครอง ซึ่งเป็นผลมาจากสนธิสัญญาแวร์ซาย นับเป็นหนึ่งในสาเหตุสำคัญที่นำไปสู่สงครามโลกในภายหลัง; แหล่งที่มา: สุปราณี มุขวิชิต, ประวัติศาสตร์ยุโรป (1815-ปัจจุบัน) เล่ม 1, สำนักพิมพ์โอเดียนสตาร์, หน้า 385
4. ^ หลังสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง จักรวรรดิอังกฤษมีพื้นที่ 13,290,634 ตารางไมล์ มีประชากร 489,773,541 คน (คิดเป็น 25% ของประชากรโลก) ฝรั่งเศสมีพื้นที่ 4,830,000 ตารางไมล์ มีพลเมือง 106,000,000 คน เนเธอร์แลนด์มีพื้นที่ 735,000 ตารางไมล์ มีพลเมือง 50,000,000 คน ส่วนเยอรมนีผู้แพ้สงคราม มีพื้นที่ลดเหลือเพียง 1,000,000 ตารางไมล์ มีพลเมืองเหลือ 12,000,000 คน; แหล่งที่มา: น.อ. ปรีชา ศรีวาลัย, สงครามโลกครั้งที่ ๑-๒ และสงครามเกาหลี, สำนักพิมพ์โอเดียนสตาร์, หน้า 93
5. ^ According to D.Glantz, The Soviet‐German War 1941–45 "By 1 November [the Wehrmacht] had lost fully 20% of its committed strength (686,000 men), up to 2/3 of its 1/2-million motor vehicles, and 65 percent of its tanks. The German Army High Command (OKH) rated its 136 divisions as equivalent to 83 full-strength divisions."
6. ^ According to Ernest May (The United States, the Soviet Union and the Far Eastern War. The Pacific Historical Review. V. 24. No. 2. (1955) p.156) Churchill pointed out:"Russian declaration of war on Japan would be greatly to our advantage, provided, but only provided, that Russians are confident that will not impair their Western Front"
7. ^ ปฏิบัติการครั้งนี้ "เป็นความพ่ายแพ้อย่างฉิบหายที่สุดแห่งกองทัพเยอรมันทั้งหมดในสงครามโลกครั้งที่สอง", The operation "was the most calamitous defeat of all the German armed forces in World War II". แหล่งที่มา: Zaloga, Bagration 1944: The destruction of Army Group Centre, 7.

[แก้] อ้างอิง

[แก้] แหล่งข้อมูลอื่น