ไญยนิยม

ระวังสับสนกับ การผสานความเชื่อ หรือ อไญยนิยม

บทความนี้เป็นส่วนหนึ่งของ ลัทธินอสติก ไญยนิยม
ประวัติ
ยุคโบราณ • สมัยซีเรีย-อียิปต์ ยุคกลาง • สมัยใหม่ • ศาสนามานเด ศาสนามาสดา • ศาสนามาณีกี
นักไญยนิยมยุคแรก
ไฟโล • ไซมอน มารกัส ซีรินธัส • วาเลนตินุส บาสิลิเดส
คัมภีร์ไญยนิยม
พระวรสารไญยนิยม หอสมุดนักฮัมมาดี • รหัส ธชาคอส • รหัส แอสคิว บทคัดลอก แอปไดแอส • รหัส บรูซ • รหัส เบอร์ลิน ไญยนิยมกับพันธสัญญาใหม่ • วรรณกรรมเคลเมนไทน์ •
เรื่องที่เกี่ยวข้อง
นอสซีส • ฌาน เทวปรัชญาศาสนาคริสต์ • เทวปรัชญา ลัทธิเพลโตกับไญยนิยม • [[หมวดหมู่:นอสติก\|หมวดหมู่นอสติก]
ด • พ • ก

ไญยนิยม^[1] หรือลัทธินอสติก (อังกฤษ: gnosticism; กรีก: γνῶσις gnōsis ความรู้; อาหรับ: الغنوصية‎‎) เป็นการรวมความรู้ในแนวทางต่าง ๆ ในหลากหลายแนวทางโดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในช่วงศตวรรษที่ 1 ของคริสเตียน โดดเด่นในด้านการยอมรับด้านมืดบางอย่างเข้ามารวมอยู่ในความรู้ด้วย

แนวคิดแบบไญยนิยมถูกรวมเข้าเป็นบริบทของคริสเตียน^[2]^[3] นักวิชาการบางคนอ้างว่านอสติกเป็นรูปแบบหนึ่งของศาสนาคริสต์ยุคแรก เช่นเดียวกับข้อถกเถียงที่ว่า เฮเลนิสติกยูดาย ศาสนาโรมันโบราณ ศาสนาโซโรเอสเตอร์ และ ลัทธิเพลโต มีความเชื่อพื้นฐานบางส่วนผสมอยู่ในช่วงเริ่มแรกของคริสเตียน ข้อถกเถียงเพิ่มมากขึ้นเมื่อมีการค้นพบหลักฐานต่าง ๆ ซึ่งรวบรวมโดยหอสมุดนักฮัมมาดี ที่เชื่อว่าเป็นรหัสสำคัญในการสนับสนุนแนวคิดแบบนอสติก

ลักษณะทั่วไป [แก้]

ลักษณะทั่วไปของกลุ่มความเชื่อนี้ ในบางกลุ่มสอนให้เกิดความรู้อย่างง่าย เพื่อให้เกิดความรอดของจิตวิญญาณ พวกเขามองเห็นโลกที่มีข้อบกพร่องซึ่งเกิดจากตัวกลาง ที่ไม่ใช่การสร้างมาโดยตรงจากพระเจ้า บางกลุ่มเชื่อว่าเป็นซาตาน บางกลุ่มเชื่อว่าเกิดจาก อดัม อาห์ริแมน (ซาตานในศาสนาโซโรเอสเตอร์) ซามาเอล เยาดาเบา โดมีอูรเกอร์

ไญยนิยมมักกล่าวถึงพระเยซูด้วย แต่ฝ่ายคริสต์ศาสนิกชนมีแนวคิดว่าพวกไญยนิยมนั้นเป็นพวกนอกรีต พวกนอสติกยังดำเนินกิจกรรมอยู่ในเขตของอาณาจักรโรมัน ในเขตของลัทธิเอเรียส และจักรวรรดิเปอร์เซีย ในช่วงศตวรรษที่ 2 - 3 หลังจากการขยายตัวของ ศาสนาอิสลาม และ สงครามครูเสดอัลบิเจ็นเซียน พวกไญยนิยมก็ค่อย ๆ ลดจำนวนลงไป เริ่มเกิดความเสื่อมของลัทธินี้จนเหลือเพียงความเชื่อ ไปในแนวลึกลับ กลับมาได้รับความสนใจอีกครั้งใน ศตวรรษที่ 19 - 20 ในยุโรปและอเมริกาเหนือ เมื่อมีผู้ระบุอย่างชัดเจนว่าจะฟื้นฟู ภูมิปัญญาของลัทธินี้

ในความหมายของนอสติก [แก้]

คำว่าไญยนิยมแปลมาจากภาษาอังกฤษ Gnosticism ตัวจีไม่ออกเสียง รับมาจากภาษากรีก gnostikos แปลว่าให้เกิดการเรียนรู้ทางปัญญา นักบุญอีเรเนอุส ผู้ต่อต้านนอสติกในยุคแรก ๆ ได้ให้ความหมายของคำนี้ว่า เป็นบาปที่เกิดจากการเรียนรู้^[4] ซึ่งได้รับการบันทึกไว้ในหนังสือเรื่อง การสืบสวนและล้มล้างแนวคิดที่ผิด ที่ไปเรียกกันอย่างผิด ๆ ว่าเป็นศาสตร์ความรู้ แม้กระทั่ง เปาโลอัครทูต ยังเขียนไว้ในจดหมายของนักบุญเปาโลถึงทิโมธี ฉบับที่ 1 ว่า เรียกกันอย่างผิด ๆ ว่าเป็นศาสตร์ความรู้ ทิโมธี 6:20 คำว่านอสติกซึม จึงถูกใช้เรียกแทนคำว่า บาปก็ได้^[5]

ลักษณะที่เรียกว่าเป็นการเรียนรู้ทางปัญญาแบบไญยนิยม

1. ความคิดระยะไกลสูงสุดถึงแหล่งเอกของพระเจ้า โดยนิยามด้วยความหลากหลายของคำต่าง ๆ เช่น เพลโรมา บีทอส
2. แนะนำให้เห็นถึงบ่อเกิดของชีวิตที่สูงส่งต่อไปหรือที่เรียกว่า กัลป์ ซึ่งแม้มีขนาดอนันต์แต่เล็กมากในสายตาของพระเจ้า การกระจายพลังงานชีวิตแบบก้าวหน้านี้บ่อยครั้งมีการตัดสินเปรียบเทียบแบบค่อยเป็นค่อยไปโดยเลือกแหล่งที่เหมาะสม อย่างไรก็ตามมักมีความไม่แน่นอนเหมือนลอนผ้า ทั้งหมดนี้เป็นไปโดยธรรมชาติ
3. แนะนำให้เห็นถึงลักษณะที่แตกต่างระหว่าง พระผู้สร้าง กับ โดมีอูเกอร์ อันหนึ่งเป็นภาพลวงตา อีกอันหนึ่งออกไปจากแหล่งเดียวหรือมีแหล่งที่มา พระเจ้าที่สองนี้เป็นรองพระเจ้าหรือพระเจ้าในชั้นที่ด้อยกว่าหรือพระเจ้าลวงตา ซึ่งพระเจ้าผู้สร้างนี้โดยปกติก็จะเป็น โดมีอูรเกอร์ (ในทางเทคนิคคำว่า โดมีอูรเกอร์ กรีก: dēmiourgos, δημιουργός ใช้เรียก ช่าง หรือ ผู้มีฝีมือ) ความเชื่อนี้อยู่ในลัทธิเพลโต^[6]

โดมีอูเกอร์ เป็นผู้สร้างเมตตาของจักรวาล ทำให้เกิดจักรวาลที่มีเมตตาได้เท่าที่ข้อจำกัดจะอนุญาตไว้ ต่อมารายละเอียดของความปรารถนาที่จะมีเมตตาดั่งสิงโต ถูกอธิบายโดยรูปแบบปรัชญาของ โสกราตีส โดยสร้างเป็นศิลปะของงูที่มีหัวเป็นสิงโต รูปปั้นนี้ถูกเรียกว่า อัลดาปาโอ^[7] หรือ ซามาเอล (แอราเมอิก: sæmʻa-ʼel) หรือ ซาคลาส (ซีเรีย: sækla) ซึ่งบางครั้ง โดมีอูเกอร์ ทำเหมือนไม่รับรู้พระเจ้า หรือไปจนถึงต่อต้านพระเจ้าไปเลยก็มี ซึ่งในกรณีหลังเป็นเหมือนคนที่มุ่งร้าย

โดมีอูเกอร์ ที่อยู่ฝ่ายเดียวกับพระเจ้าเรียกว่า อากอน ซึ่งเขาทำหน้าที่ประธานในอาณาจักร ในบางกรณีอุปสรรคคือหาวิญญาณที่เป็นพวกเดียวกัน^[7]

ประมาณกันว่าโลกที่สร้างขึ้นนั้นไม่ค่อยสมบูรณ์และค่อนไปทางผิดพลาด แต่ถือว่าดีพอสมควรเท่าที่เกณฑ์ตั้งต้นอนุญาตไว้^[8]