เจ้านายฝ่ายเหนือ

เจ้านายฝ่ายเหนือ หมายถึง เจ้านายในพระราชวงศ์ที่ปกครองหัวเมืองเหนือของอาณาจักรรัตนโกสินทร์ ได้แก่ ราชวงศ์ทิพย์จักราธิวงศ์ อันประกอบด้วยสกุล ณ เชียงใหม่ ณ ลำปาง ณ ลำพูน ปัจจุบันเจ้านายฝ่ายเหนือ ยังคงมีการสืบทอดกันจากรุ่นสู่รุ่น และยังมีการรวมกลุ่มดำเนินกิจกรรมต่าง ๆ ตามแนวพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช เมื่อปี พ.ศ. 2501^[1] ในนาม มูลนิธินวราชดำริอนุรักษ์ฝ่ายเหนือ^[2]

เนื้อหา

1 ฐานันดรศักดิ์
- 1.1 เจ้าห้าขัน
- 1.2 เจ้าทั่วไป
2 ศักดินา
3 บทบาทของตระกูลเจ้านายฝ่ายเหนือ
4 เจ้านายฝ่ายเหนือที่ยังมีชีวิตอยู่
5 อ้างอิง
6 ดูเพิ่ม
7 แหล่งข้อมูลอื่น

ฐานันดรศักดิ์ [แก้]

เจ้านายฝ่ายเหนือ มีการกำหนดฐานันดรศักดิ์เป็น 17 ชั้น โดยมีฐานันดรศักดิ์หลัก 5 ชั้น ที่เรียกว่า "เจ้าห้าขัน" หรือ "เจ้าขันห้าใบ"

เจ้าห้าขัน [แก้]

ฐานันดรศักดิ์ 5 ชั้น ที่เรียกว่า เจ้าห้าขัน หรือ เจ้าขันห้าใบ ประกอบด้วย

เจ้าหลวง เป็นฐานันดรศักดิ์ของเจ้าผู้ครองนคร
เจ้าอุปราช เป็นฐานันดรศักดิ์ของเจ้าผู้เป็นโอรส หรือเป็นพระอนุชาของเจ้าหลวง ในลักษณะคล้ายคลึงกับพระอิสริยศ "มกุฎราชกุมาร" เมื่อคราวที่ตำแหน่งเจ้าผู้ครองนครว่างลง ราชสำนักกรุงเทพฯ ก็จะมีการสถาปนาเจ้าอุปราช ขึ้นครองนครเป็นเจ้าหลวงแทน เช่น เจ้าอุปราช (แก้ว ณ เชียงใหม่) ได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาเป็นเจ้าแก้วนวรัฐ ครองนครเชียงใหม่
เจ้าราชวงศ์ เป็นฐานันดรศักดิ์ลำดับที่ 3
เจ้าบุรีรัตน์ เป็นฐานันดรศักดิ์ลำดับที่ 4
เจ้าราชบุตร เป็นฐานันดรศักดิ์ลำดับที่ 5 อาทิ เจ้าราชบุตร (วงศ์ตวัน ณ เชียงใหม่)

ในกรณีที่เจ้าห้าขัน ได้อภิเษกสมรสกับเจ้า หรือกับสามัญชน เมื่อมีโอรส หรือธิดา ก็จะมีฐานันดรศักดิ์เป็นเจ้าสืบต่อไป

เจ้าทั่วไป [แก้]

นอกเหนือจากฐานันดรศักดิ์เจ้าห้าขันแล้ว ยังมีการสถาปนาฐานันดรศักดิ์อื่น อีก 12 ฐานันดรศักดิ์ ได้แก่

สถาปนาในรัชสมัยของเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์
- เจ้าราชภาคินัย
- เจ้าอุตรการโกศล อาทิ เจ้าอุตรการโกศล (ศุขเกษม ณ เชียงใหม่)
- เจ้าไชยสงคราม อาทิ เจ้าไชยสงคราม (สมพมิตร ณ เชียงใหม่)
สถาปนาในรัชสมัยพระเจ้าอินทวิชยานนท์
- เจ้าราชภาติกวงษ์
- เจ้าราชสัมพันธวงศ์
- เจ้าสุริยวงศ์
- เจ้าทักษิณนิเกตน์
- เจ้านิเวศอุดร
- เจ้าประพันธพงศ์
- เจ้าวรญาติ
- เจ้าราชญาติ
- เจ้าไชยวรเชฐ อาทิ เจ้าไชยวรเชฐ (มงคล ณ เชียงใหม่) ได้รับพระราชทานสัญญาบัตร พ.ศ. 2451^[3]

ในการสถาปนาฐานันดรศักดิ์ เป็นพระราชอำนาจของพระมหากษัตริย์แห่งสยามประเทศ ที่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานสัญญาบัตรให้แก่เจ้านายฝ่ายเหนือ

ศักดินา [แก้]

ราชสำนักสยาม ได้มีการกำหนดศักดินาแก่เจ้านาย พระยา ท้าวแสน หัวเมืองประเทศราช ดังนี้^[4]

เจ้าหลวง
- "พระเจ้าประเทศราช" ถือศักดินา 15,000
- "เจ้าประเทศราช" ถือศักดินา 10,000
เจ้าอุปราช ถือศักดินา 5,000
เจ้าราชวงศ์ ถือศักดินา 3,000
เจ้าบุรีรัตน์ ถือศักดินา 2,400
เจ้าราชบุตร ถือศักดินา 2,400
เจ้าราชภาคินัย ถือศักดินา 2,000
เจ้าอุตรการโกศล ถือศักดินา 1,600
เจ้าไชยสงคราม ถือศักดินา 1,600
เจ้าราชภาติกวงษ์ ถือศักดินา 2,000
เจ้าราชสัมพันธวงศ์ ถือศักดินา 2,000
เจ้าสุริยวงศ์ ถือศักดินา 2,000
เจ้าทักษิณนิเกตน์ ถือศักดินา 1,600
เจ้านิเวศอุดร ถือศักดินา 1,600

บทบาทของตระกูลเจ้านายฝ่ายเหนือ [แก้]

ณ เชียงใหม่ [แก้]

บทบาทของตระกูล ณ เชียงใหม่ มีบทบาทที่ชัดเจนแบ่งออกได้เป็น 2 ช่วง คือ ช่วงก่อนเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 และช่วงหลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475^[5]

บทบาทก่อนการเปลี่ยนแปลงการปกครอง 2475 [แก้]

ราชวงศ์ทิพย์จักราธิวงศ์ (เจ้าเจ็ดตน) เป็นวงศ์ตระกูลในชนชั้นปกครองมาตั้งแต่ยุคของหนานทิพย์ช้าง องค์ปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์เจ้าเจ็ดตน ต่อมาพระราชโอรส และพระราชนัดดา ได้แยกย้ายกันไปปกครองหัวเมืองประเทศราช อันได้แก่ นครเชียงใหม่ นครลำปาง และนครลำพูน กลุ่มพระประยูรญาติก็ดำรงตนอยู่ในสถานะชนชั้นปกครองตลอดมา จนกระทั่งในปี พ.ศ. 2442 รัฐบาลสยามได้เข้ามาแทรกแซงกิจการในนครเชียงใหม่อย่างเต็มรูปแบบ โดยดำเนินนโยบายผนวกดินแดนและปฏิรูปการปกครองเป็นแบบมณฑลเทศาภิบาล เจ้านายฝ่ายเหนือจึงดำรงสถานะเป็นเพียงข้าราชการที่มีเงินประจำตำแหน่งเท่านั้น^[5]

เมื่อหลังปี พ.ศ. 2442 เจ้านายฝ่ายเหนือ ได้มีการปรับตัวในด้านต่างๆ จากชนชั้นผู้ปกครองไปเป็นข้าราชการ และเป็นผู้รับสัมปทานกิจการของรัฐ อาทิ กิจการป่าไม้ กิจการเหมืองฝาย กิจการโรงบ่มยาสูบ และกิจการร้านค้าห้องแถว เป็นต้น แต่รัฐบาลสยามยังคงให้ความสำคัญในสถานะเจ้านายฝ่ายเหนือ จนกระทั่งการเปลี่ยนแปลงการปกครอง และยกเลิกระบบเจ้า

บทบาทหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง 2475 [แก้]

ตระกูลการเมือง [แก้]

ตระกูล ณ เชียงใหม่ เดิมเป็นตระกูลที่มีบทบาทเป็นเจ้าผู้ปกครองนครเชียงใหม่ ต่อมาหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 ตระกูล ณ เชียงใหม่ ได้มีการปรับเปลี่ยนบทบาทตามสถานการณ์บ้านเมือง ยังคงรักษาสถานภาพทางการปกครองโดยใช้ช่องทางการเมือง โดยการลงสมัครรับเลือกตั้งเป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร รวมถึงการเมืองในท้องถิ่น^[5] ซึ่งส่งผลให้ตระกูล ณ เชียงใหม่ เป็นตระกูลที่มีบทบาททางการเมืองของไทย โดยเฉพาะในพื้นที่จังหวัดเชียงใหม่^[6] มีนักการเมืองจำนวนหลายคนที่มาจากตระกูล ณ เชียงใหม่ อาทิ เจ้าบุญเลิศ ณ เชียงใหม่ เจ้าไชยณรงค์ ณ เชียงใหม่ อดีตสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร และนายธวัชวงศ์ ณ เชียงใหม่ อดีตรัฐมนตรีหลายกระทรวง อดีตแกนนำพรรคความหวังใหม่ และร้อยเอกหญิง ดร.เดือนเต็มดวง ณ เชียงใหม่ อดีตนายกเทศมนตรีนครเชียงใหม่

ด้านสังคม [แก้]

ตระกูล ณ เชียงใหม่ เป็นตระกูลที่บทบาททางสังคมและทางวัฒนธรรม ในฐานะชนชั้นนำ^[5] อาทิ การสืบสานศิลปวัฒนธรรมฝ่ายเหนือในนามของมูลนิธินวราชดำริอนุรักษ์ฝ่ายเหนือ^[7] และการเข้าร่วมกิจกรรมกับจังหวัดเชียงใหม่ และองค์กรต่างๆ ทั้งภาครัฐและเอกชน^[8] รวมถึงงานรัฐพิธี ราชพิธีต่างๆ ด้วย^[9] และบทบาทในสภาวัฒนธรรมจังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งมีเจ้าดวงเดือน ณ เชียงใหม่ เป็นประธานสภาวัฒนธรรม

นอกจากบทบาททางสังคมในเมืองเชียงใหม่ ยังมีบทบาทในสังคมชั้นนำซึ่งมีสมาชิกตระกูล ณ เชียงใหม่ หลายคนที่เข้าไปมีบทบาทในวงธุรกิจ และวงสังคมชนชั้นนำในระดับชาติ อาทิ เจ้ากอแก้วประกายกาวิล ณ เชียงใหม่

ตระกูล ณ เชียงใหม่ ได้รับการยกย่องจากระบบราชการส่วนกลาง และส่วนภูมิภาค ให้มีส่วนร่วมในกิจกรรมต่างๆ รวมถึงการต้อนรับอาคันตุกะ ตลอดจนการรับเสด็จเพื่อแสดงความจงรักภักดี ครั้งหนึ่งเมื่อปี พ.ศ. 2501 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พร้อมด้วยสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ได้เสด็จไปเสวยพระกายาหารที่คุ้มวงศ์ตวัน และฉายพระรูปร่วมกับสมาชิกตระกูล ณ เชียงใหม่^[10]

ด้านเศรษฐกิจ [แก้]

ตระกูล ณ เชียงใหม่ เป็นตระกูลผู้ริเริ่มธุรกิจในจังหวัดเชียงใหม่หลายประเภท อาทิ ธุรกิจโรงแรมแห่งแรกในจังหวัดเชียงใหม่ ธุรกิจโรงภาพยนตร์แห่งแรกในจังหวัดเชียงใหม่ ของเจ้าไชยสุริวงศ์ ณ เชียงใหม่^[11] รวมถึงเจ้าไชยณรงค์ ณ เชียงใหม่ เจ้าของธุรกิจร้านอาหารใจกลางกรุงเทพมหานคร

ณ ลำพูน [แก้]

ส่วนนี้รอเพิ่มเติมข้อมูล คุณสามารถช่วยเพิ่มเติมข้อมูลในส่วนนี้ได้

ณ ลำปาง [แก้]

ส่วนนี้รอเพิ่มเติมข้อมูล คุณสามารถช่วยเพิ่มเติมข้อมูลในส่วนนี้ได้