วงศ์แคหางค่าง

วงศ์แคหางค่าง
ม่วงมณีรัตน์ หนึ่งในวงศ์แคหางค่าง
การจำแนกชั้นทางวิทยาศาสตร์
อาณาจักร:	พืช (Plantae)
หมวด:	พืชดอก (Magnoliophyta)
ชั้น:	พืชใบเลี้ยงคู่ (Magnoliopsida)
อันดับ:	แลเมียลิส (Lamiales)
วงศ์:	วงศ์แคหางค่าง (Bignoniaceae) L.

วงศ์แคหางค่าง หรือ วงศ์ไม้ปีป (ชื่อวิทยาศาสตร์:Bignoniaceae) เป็นชื่อวงศ์พรรณไม้ของพืชในตระกูล ปีบ เพกา แคสันติสุข แคแสด ศรีตรัง ชมพูพันธุ์ทิพย์ เหลืองปรีดิยาธร ลักษณะเด่นคือ สัณฐานดอกลักษณะปากแตร ส่วนลักษณะเด่นอื่นๆ ใบเดี่ยวติดเป็นวงรอบข้อ หรือใบประกอบติดตรงข้ามแต่ละคู่ตั้งฉากกัน ใบด้านล่างมีต่อม ดอกใหญ่บานเด่นชัด เกสรเพศผู้มี 4 อัน สั้น 2 ยาว 2 มีเกสรเพศผู้ที่เป็นหมัน 1 อัน ผลแห้งแตก แข็ง ผิวเรียบ เมล็ดมีปีก และมีจำนวนมาก

เดิมทีวงศ์แคหางค่างอยู่ในอันดับScrophulariales แต่ภายหลังยุบรวม อันดับScrophulariales เข้ากับอันดับแลเมียลิส (Lamiales) จึงทำให้วงศ์แคหางค่างถูกจัดอยู่ในอันดับแลเมียลิส ไปด้วยโดยปริยาย

ลักษณะประจำวงศ์

วงศ์แคหางค่าง เป็นวงศ์ของ ไม้เลื้อย หรือไม้ต้นเนื้อแข็ง ใบเป็นใบเดี่ยว หรือใบประกอบ มีเส้นใบออกจากสองข้างของเส้นกลางใบแบบขนนก ดอก ใหญ่ และบานเด่นชัด กลีบเลี้ยงเชื่อมติดกัน กลีบดอกเชื่อมติดกัน เกสรเพศผู้มี 4 อัน สั้น 2 ยาว 2 รังไข่ติดเหนือวงกลีบ มี 2 ช่อง มีไข่อ่อนหลายหน่วยต่อ 1 ช่อง ผล เป็นแบบผลแห้งแตก แข็ง ผิวเรียบ เมล็ดมีปีก

วงศ์ใกล้เคียง

• วงศ์ว่านไก่แดง (อังกฤษ:Gesneriaceae) และ วงศ์มณเฑียรทอง (อังกฤษ:Scrophulariaceae) โดยทั้งสองวงศ์นี้พบน้อยที่เป็น ไม้เนื้อแข็งและไม่พบเป็นไม้เลื้อย ใบของทั้งสองวงศ์นี้เป็นใบเดี่ยว เมล็ดไม่มีปีก
• วงศ์สัก (อังกฤษ:Verbenaceae) แต่ไข่อ่อนของวงศ์สักมีจำนวนน้อย และเมล็ดไม่มีปีก

การกระจายพันธุ์

ส่วนใหญ่กระจายพันธุ์ในเขตร้อน มีบางชนิดเท่านั้นที่กระจายไปในเขตอบอุ่น โดยในประเทศไทย มี 14 สกุล เช่น

• สกุลปีป (อังกฤษ:Millingtonia) ใบประกอบแบบขนนกสองชั้น ได้แก่ ปีบ (Millingtonia hortensis L.f.)
• สกุลเพกา (อังกฤษ:Oroxylum) ไม้ต้น พบในป่าดิบชื้น ได้แก่ เพกา (Oroxylum indicum (L.) Kurz)
• สกุลกาสะลองคำ (อังกฤษ:Radermachera) ไม้ต้น พบในป่าดิบชื้น เช่น แคชาญชัย (Radermachera glandulosa (Blume) Miq.)
• สกุลแคทราย (อังกฤษ:Stereospermum) ไม้ต้น พบในป่าดิบชื้น ได้แก่ แคทราย (Stereospermum neuranthum Kurz)
• สกุลแคสันติสุข (อังกฤษ:Santisukia) ไม้ต้นขนาดเล็ก ใบเป็นใบประกอบแบบขนนกชั้นเดียว เช่น แคสันติสุข (Santisukis kerrii (Barnett & Sandwith) Brummit)
• สกุลตาเบบูย่า (อังกฤษ:Tabebuia) ไม้ต้นขนาดเล็กถึงขนาดกลาง เช่น ชมพูพันธุ์ทิพย์ (Tabebuia rosea (Bertol.) DC.) และ เหลืองปรีดิยาธร (Tabebuia argentea Britt.)
• สกุลศรีตรัง (อังกฤษ:Jacaranda) ไม้ต้นผลัดใบขนาดกลาง เช่น ศรีตรัง (Jacaranda filicifolia (Anders) D.Don) และ ศรีตรังพระยารัษฎา (Jacaranda obtusifolia Humb. & Bonpl.) ศรีตรังแคฝอย (แคฝอย) (Jacaranda minosifolia D.Don)

การใช้ประโยชน์

พืชในวงศ์แคหางค่าง นิยมปลูกเป็นพืชประดับ ได้แก่ น้ำเต้าต้น (Crescentia cujete L.) ศรีตรัง (Jacaranda filicifolia (Anderson) D. Don) ไส้กรอกแอฟริกา (Kigelia africana (Lam.) Benth.) แคแสด (Spathodea campanulata P. Beauv.) ชมพูพันธุ์ทิพย์ (Tabebuia rosea (Bertol.) DC.) ทองอุไร (Tecoma stans (L.) Kunth) ดอกจะมีนก ค้างคาว มาดูดน้ำหวาน ส่วนเมล็ด มีปีกและแพร่พันธุ์โดยลม

อ้างอิง

• ก่องกานดา ชยามฤต. ลักษณะประจำวงศ์พรรณไม้. กรุงเทพมหานคร : กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช, 2548. ISBN 974-415-175-7
• แคสันติสุข สารานุกรมพืช สำนักงานหอพรรณไม้ กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช
• ศรีตรัง พรรณไม้มงคลประจำจังหวัด ศูนย์ปฏิบัติการพืชเศรษฐกิจ กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช
• ศรีตรัง จิตรลดาพฤกษาพรรณ