พระยาหลวงวชิรปราการ

บทความนี้เกี่ยวกับเจ้านครเชียงใหม่ สำหรับพระเจ้ากรุงธนบุรี (พระยาวชิรปราการ) ดูที่ สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี

พระยาหลวงวชิรปราการ หรือ พระยาจ่าบ้าน (พระนามเดิม "บุญมา") เป็นเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ ช่วง พ.ศ. 2317 - พ.ศ. 2319 ภายหลังจากพระเจ้ากรุงธนบุรียึดเมืองเชียงใหม่ได้แล้ว จึงได้ประกอบพิธีมอบอาญาสิทธิ์ให้พระยาจ่าบ้าน ขึ้นเป็นพระยาหลวงวชิรปราการ "เจ้าแผ่นดินเชียงใหม่" ให้เจ้าเมืองเชียงใหม่มีอำนาจปกครองตนเอง ในฐานะเมืองประเทศราชอยู่ภายใต้ราชอาณาจักรสยาม ซึ่งประกอบพิธี ณ วัดพระธาตุหริภุญไชย

เมืองเชียงใหม่ ในรัชสมัยของพระยาหลวงวชิรปราการ ประสบปัญหาด้านกำลังพลอย่างมาก เนื่องจากบ้านเมืองมีศึกสงครามต่อเนื่องเป็นเวลายาวนาน มีกำลังคนในเมืองเชียงใหม่เพียง 1,900 คน ไม่อาจจะปกป้องรักษาเมืองได้ เมื่อเมืองเชียงใหม่ถูกพม่าล้อมเมืองเป็นเวลา 8 เดือน จนราษฎรประสบภัยอดอยาก จนมีทัพเมืองทางใต้มาช่วยตีจนพม่าแตกพ่ายกลับไป

ราวปี พ.ศ. 2319 พระยาหลวงวชิรปราการ ทรงเห็นว่าเมืองนี้มีไพร่พลน้อยเกินกว่าจะอยู่ยั้งเป็นเมืองต่อไปได้ จึงย้ายไปพำนักที่เมืองลำปาง เพื่อขอความช่วยเหลือจากเจ้าเจ็ดตน พระยาหลวงวชิรปราการ ในฐานะเจ้าเมืองเชียงใหม่ พยายามเคลื่อนไหวโดยกลับมาตั้งมั่นในบริเวณรอยต่อระหว่างเชียงใหม่-ลำพูน จากนั้นได้เคลื่อนไหวจากเมืองลำปางมาที่ท่าวังพร้าว ใน พ.ศ. 2320 ต่อมาจึงมาตั้งมั่นที่เวียงหนองล่อง จากนั้นย้ายไปวังสะแกงสบลี้

ในราว พ.ศ. 2322 พระยาหลวงวชิรปราการ ถูกพระเจ้ากรุงธนบุรีลงโทษให้จำคุกที่กรุงธนบุรีในข้อหาฆ่าอุปราชก้อนแก้ว ซึ่งในที่สุดพระยาหลวงวชิรปราการ ก็เสด็จพิราลัยที่กรุงธนบุรี เมืองเชียงใหม่ถูกปล่อยร้างไปประมาณอีก 20 ปี คือ ระหว่าง พ.ศ. 2319- พ.ศ. 2339 พระเจ้ากาวิละจึงได้ฟื้นฟูเมืองเชียงใหม่อีกครั้ง

รัชสมัยก่อนหน้า		พระยาหลวงวชิรปราการ		รัชสมัยถัดไป
โป่มะยุง่วน		เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ (พ.ศ. 2317 - พ.ศ. 2319)		พระเจ้าบรมราชาธิบดีกาวิละ ราชวงศ์ทิพย์จักราธิวงศ์