ฐานันดรศักดิ์ไทย
ฐานันดรศักดิ์ คือ ระดับชั้นหรือยศของพระบรมวงศานุวงศ์ไทยในสมัยโบราณ เทียบกับคำภาษาอังกฤษคือ Royal Title
- สำหรับบรรดาศักดิ์ของพระบรมวงศานุวงศ์ไทยซึ่งทรงทำงานในกรม ดูได้ที่ เจ้าต่างกรม
- สำหรับบรรดาศักดิ์ของขุนนางไทย ดูได้ที่ บรรดาศักดิ์ไทย
- สำหรับจำนวนศักดินาของคนสยาม ดูได้ที่ พระไอยการตำแหน่งนาพลเรือน นายทหารหัวเมือง
เนื้อหา |
สมเด็จพระอัครมเหสี พระภรรยาเจ้า และเจ้าจอมพระสนม
ตามโบราณราชประเพณี เมื่อเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาพระอิสริยยศพระภรรยา ให้มีพระอิสริยยศฐานันดรศักดิ์ในพระบรมราชจักรีวงศ์ โดยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดลำดับพระเกียรติยศแห่งสมเด็จพระอัครมเหสี พระภรรยาเจ้า และเจ้าจอมพระสนมดังนี้
สมเด็จพระอัครมเหสี
ในอดีตนั้น สมเด็จพระอัครมเหสี มีพระอิสริยศ คำนำหน้าพระนาม ที่แต่งต่างกัน แล้วแต่รัชสมัย อาทิ สมเด็จกรมหลวงบาทบริจา| ใน สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี, สมเด็จพระนางเธอโสมนัสวัฒนาวดี พระนางนาฎบรมอัครราชเทวี ใน พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นต้น พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงกำหนดเป็น พระชายาหลวงของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ตามที่ปรากฏในประกาศกระแสพระบรมราชโองการ ทรงสถาปนาขึ้น เป็นสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินี ดำรงศักดินา ๑๐๐๐๐๐ โดยมีลำดับพระเกียรติยศดังนี้
- สมเด็จพระบรมราชินีนาถ คือ พระอิสริยยศแห่งสมเด็จพระอัครมเหสี ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดินสนองพระพระเดชพระคุณ ได้แก่
- สมเด็จพระบรมราชินี คือ พระอิสริยยศของสมเด็จพระอัครมเหสี โดยคำนำหน้าพระนามว่า "สมเด็จพระนางเจ้า" ได้แก่
- สมเด็จพระราชินี คือ ฐานันดรศักดิ์ของพระอัครมเหสีในพระเจ้าแผ่นดินที่ยังไม่ผ่านพระราชพิธีบรมราชาภิเษก ได้แก่
- สมเด็จพระราชินีสิริกิติ์ ในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช
พระภรรยาเจ้า
คือลำดับแห่งพระชายาของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ดำรงพระเกียรติยศรองลงมาจากสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินี มีพระเกียรติยศสูงต่ำเป็นลำดับ โดย "สมเด็จพระบรมราชเทวี" เสมอด้วย "สมเด็จพระบรมราชินี" ลำดับพระอิสริยยศฐานันดรศักดิ์ ของ "สมเด็จพระอัครราชเทวี" "พระวรราชเทวี" และ "พระราชเทวี" นั้น เสมอด้วย "สมเด็จเจ้าฟ้า" และ ลำดับพระอิสริยยศฐานันดรศักดิ์ ของ "พระนางเธอ" "พระอรรคชายาเธอ" "พระวรราชชายา" และ "พระราชชายา" นั้น เสมอด้วย "พระองค์เจ้าลูกหลวง" มีลำดับดังนี้
- สมเด็จพระบรมราชเทวี คือ พระอิสริยยศ แห่งพระอัครมเหสีในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีฐานะรองลงมาจากพระฐานันดรศักดิ์สมเด็จพระบรมราชินีนาถ ดำรงศักดินา ๑๐๐๐๐๐ ได้แก่
- สมเด็จพระอัครราชเทวีคือ พระอิสริยยศ แห่งพระภรรยาเจ้า มีฐานะรองจาก "สมเด็จพระบรมราชเทวี" มีกรมศักดินา ๕๐๐๐๐ ไม่มีกรม ศักดินา ๓๐๐๐๐ ได้แก่
- พระวรราชเทวี คือ พระอิสริยยศ แห่งพระภรรยาเจ้า มีฐานะรองจาก "สมเด็จพระอัครราชเทวี" มีกรมศักดินา ๕๐๐๐๐ ไม่มีกรม ศักดินา ๓๐๐๐๐ ได้แก่
- พระราชเทวี คือ พระอิสริยยศ แห่งพระภรรยาเจ้า มีฐานะรองจาก อยู่รองจากพระวรราชเทวี มีกรมศักดินา ๕๐๐๐๐ ไม่มีกรม ศักดินา ๓๐๐๐๐ ได้แก่
- พระนางเธอ คือ พระอิสริยยศ แห่งพระภรรยาเจ้า มีฐานะรองจากพระราชเทวี มีกรม ศักดินา ๒๐๐๐๐ ไม่มีกรม ศักดินา ๑๕๐๐๐ ได้แก่
- พระอรรคชายาเธอ คือ พระอิสริยยศ แห่งพระภรรยาเจ้า มีฐานะรองจากพระนางเธอ มีกรม ศักดินา ๒๐๐๐๐ ไม่มีกรม ศักดินา ๑๕๐๐๐ ได้แก่
- พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าเสาวภาคนารีรัตน์ ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
- พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าอุบลรัตนนารีนาค กรมขุนอัครวรราชกัญญา ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
- พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ กรมพระสุทธาสินีนาฏ ปิยมหาราชปดิวรัดา ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
- พระวรราชชายา คือ พระอิสริยยศ แห่งพระภรรยาเจ้า มีฐานะรอง พระอรรคชายาเธอ ได้แก่
- พระราชชายา คือ พระอิสริยยศ แห่งพระภรรยาเจ้า มีฐานะรอง พระวรราชชายา ได้แก่
เจ้าจอมพระสนม
- เจ้าคุณ คือ บรรดาศักดิ์ สำหรับเจ้าจอมพระสนมเอก ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีบรรดาศักดิ์ ฝ่ายใน ได้แก่
- พระ คือ บรรดาศักดิ์ สำหรับพระสนมเอก ใน พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว มีเพียง 1 ท่าน คือ
- เจ้าจอมมารดา คือ บรรดาศักดิ์ของพระสนมเอกกับพระสนมโทที่มิใช่สมาชิกแห่งพระราชวงศ์ แต่มีพระราชโอรสหรือพระราชธิดา สนองพระเจ้าแผ่นดิน และสมเด็จพระบวรราชเจ้า หากเป็น "ข้างใน" ใน กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ จะบรรดาศักดิ์ ที่ "จอมมารดา" อาทิ
- เจ้าจอมมารดาตานี ใน พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก
- เจ้าจอมมารดาน้อย ใน สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท
- เจ้าจอมมารดาศิลา ใน พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
- เจ้าจอมมารดาก้อนทอง ใน สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์
- เจ้าจอมมารดาทรัพย์ ใน พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
- เจ้าจอมมารดาลูกจันทน์ ใน สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพ
- เจ้าจอมมารดาเที่ยง ใน พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
- เจ้าจอมมารดาเพื่อน ใน พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว
- เจ้าจอมมารดาตลับ ใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
- จอมมารดาหม่อมหลวงปริก เจษฎางกูร ใน กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ
- เจ้าจอม คือ บรรดาศักดิ์ พระสนมกับสนมที่มิใช่สมาชิกแห่งพระราชวงศ์ แต่ไม่มีพระราชโอรสหรือพระราชธิดาสนองพระเจ้าแผ่นดิน และสมเด็จพระบวรราชเจ้า เช่น
- เจ้าจอมหุ่น ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก
- เจ้าจอมอำพัน ใน พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
- เจ้าจอมยี่สุ่น ใน พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
- เจ้าจอมทับทิม ใน พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
- เจ้าจอมหม่อมราชวงศ์สดับ ลดาวัลย์ ใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระบรมวงศานุวงศ์
สมเด็จพระบรมวงศ์
หมายถึง ชั้น สมเด็จพระบรมวงศ์ อันทรงมีฐานันดรศักดิ์อันวิเศษ รับพระราชทาน สัปตปฎลเศวตฉัตร มีคำนำหน้าพระนามว่า สมเด็จพระ หรือ กรมสมเด็จพระ ดำรงศักดินา ๑๐๐๐๐๐ มีดังนี้
สมเด็จพระบรมราชชนก
พระราชอิสริยยศของพระบรมราชชนก แห่งพระมหากษัตริย์ โดยมีพระราชอิสริยยศ เสมอด้วย สมเด็จพระบวรราชเจ้า ได้แก่
- สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก พระบรมราชชนกใน พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก
- สมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก พระบรมราชชนกใน พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร, พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช และ สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์
สมเด็จพระบรมราชชนนี
พระราชอิสริยยศ แห่ง พระบรมราชชนนี ในพระมหากษัตริย์ ในอดีต จะทรงสถาปนาขึ้นเป็น กรมสมเด็จพระเทพามาตย์ กรณีที่มิทรงเคยเป็นสมเด็จพระบรมราชินีในรัชกาลใดๆ จะไม่ออกพระนามว่า พระพันปีหลวง ได้แก่
- สมเด็จพระศรีสุลาลัย พระบรมราชชนนี ใน พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
- สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี พระบรมราชชนกใน พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร, พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช และ สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์
สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร
พระราชอิสริยยศ แห่ง สมเด็จพระยุพราช ซึ่งจะทรงสืบสันตติวงศ์ในภาคหน้า เริ่มสถาปนาในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้แก่
- สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร
- สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ สยามมกุฎราชกุมาร
- สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกุมาร
สมเด็จพระบรมราชกุมารี
พระราชอิสริยยศ แห่ง สมเด็จพระราชธิดา ซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาพระอิสริยยศ และพระอิสริยยศศักดิ์ เป็นกรณีพิเศษ ได้แก่
พระบรมวงศ์
พระราชโอรสธิดาของพระมหากษัตริย์ ที่ประสูติ สมเด็จพระอัครมเหสี และพระภรรยาเจ้า ซึ่งมีนำหน้าพระนามว่า "สมเด็จพระเจ้าลูก (ยา) เธอ เจ้าฟ้า" และ ที่ประสูติแต่ เจ้าจอมมารดา ซึ่งมีคำนำหน้าพระนามว่า "พระเจ้าลูก(ยา)เธอ พระองค์เจ้า"
สมเด็จพระอนุชาธิราช
หมายถึง พระราชอนุชาที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นพระรัชทายาท สนองพระเดชพระคุณ มีพระอิสริยศักดิ์สูงกว่า สมเด็จเจ้าฟ้า ได้แก่
สมเด็จเจ้าฟ้าชั้นพิเศษ
หมายถึง สมเด็จเจ้าฟ้า ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาขึ้นเป็นพิเศษ ศักดินา ๑๐๐๐๐๐ ได้แก่
สมเด็จเจ้าฟ้า
- เจ้าฟ้าชั้นเอก หรือ ชั้นทูลกระหม่อม เป็นฐานันดรศักดิ์สำหรับพระราชโอรสธิดาประสูติแต่พระเจ้าแผ่นดินกับสมเด็จพระอัครมเหสีหรือพระภรรยาเจ้าชั้นลูกหลวง คือ ภรรยาที่มีกำเนิดเป็นพระราชธิดาของพระมหากษัตริย์ ขานพระนามโดยลำลองว่า ทูลกระหม่อมชาย และ ทูลกระหม่อมหญิง ทั้งนี้ หากเป็น ชั้น "สมเด็จพระเจ้าบรมไปยกาเธอ" "สมเด็จพระเจ้าบรมไปยิกาเธอ" "สมเด็จพระเจ้าไอยกาเธอ" "สมเด็จพระเจ้าอัยยิกาเธอ" สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ" "สมเด็จพระพี่ยา/พี่นางเธอ" และ "สมเด็จพระเจ้าน้องยา/น้องนางเธอ" หากทรงกรม ศักดินา ๕๐๐๐๐ ไม่ทรงกรม ศักดินา ๓๐๐๐๐ และชั้น "สมเด็จพระเจ้าลูก(ยา)เธอ" หากทรงกรม ศักดินา ๔๐๐๐๐ ไม่ทรงกรม ศักดินา "๒๐๐๐๐" อาทิ
- เจ้าฟ้าชั้นโท หรือ ชั้นสมเด็จ เป็นฐานันดรศักดิ์สำหรับพระราชโอรสธิดาประสูติแต่พระเจ้าแผ่นดินกับพระมเหสีชั้นหลานหลวง คือ ภรรยาที่มีกำเนิดเป็นพระราชนัดดาของพระมหากษัตริย์ หรือพระมเหสีเทวีชั้นรองลงมาที่มีกำเนิดเป็นสามัญชนแต่ต่อมาได้รับสถาปนาเป็นเจ้า และ เจ้าฟ้าชั้นโทยังหมายถึงผู้ที่เป็นพี่น้องร่วมกับพระมหากษัตริย์ แล้วต่อมาได้รับสถาปนาเป็นเจ้าฟ้า ขานพระนามโดยลำลองว่า สมเด็จชาย และ สมเด็จหญิง อาทิ
- สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระเทพสุดาวดี
- สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์
- สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงจักรเจษฎา
- สมเด็จเจ้าฟ้าเยาวมาลย์นฤมล กรมขุนสวรรคโลกลักษณวดี
- สมเด็จเจ้าฟ้ายุคลทิฆัมพร กรมหลวงลพบุรีราเมศร์
- สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี
- สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์
ทั้งนี้ หากเป็น ชั้น "พระเจ้าบรมวงศ์เธอ" "พระเจ้าพี่ยา/พี่นางเธอ" และ "พระเจ้าน้องยา/น้องนางเธอ" หากทรงกรม ศักดินา ๓๐๐๐๐ ไม่ทรงกรม ศักดินา ๑๕๐๐๐ และชั้น "พระเจ้าลูก(ยา)เธอ" หากทรงกรม ศักดินา ๒๐๐๐๐ ไม่ทรงกรม ศักดินา "๑๕๐๐๐" ได้แก่ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมขุนขัตติยกัลยา
พระองค์เจ้า ชั้นลูกหลวง
- พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้า คือ ฐานันดรศักดิ์สำหรับ พระราชโอรส-ธิดา ซึ่งประสูติแต่พระเจ้าแผ่นดิน กับเจ้าจอมมารดา ตั้งแต่ชั้นหม่อมเจ้าลงไป โดย "พระเจ้าไปยกาเธอ" "พระเจ้าไปยิกาเธอ" "พระเจ้าไอยกาเธอ" "พระเจ้าอัยยิกาเธอ" "พระเจ้าบรมวงศ์เธอ" "พระพี่ยา/พี่นางเธอ" และ "พระเจ้าน้องยา/น้องนางเธอ" หากทรงกรม ศักดินา ๑๕๐๐๐ ไม่ทรงกรม ศักดินา ๗๐๐๐ และชั้น "พระเจ้าลูก(ยา)เธอ" หากทรงกรม ศักดินา ๑๕๐๐๐ ไม่ทรงกรม ศักดินา "๖๐๐๐" เช่น
- พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าดวงจักร กรมหมื่นณรงค์หริรักษ์ ในรัชกาลที่ ๑
- พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าแม้นเขียน ในรัชกาลที่ ๒
- พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้างอนรถ ในรัชกาลที่ ๓
- พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโสมาวดี ศรีรัตนราชธิดา กรมหลวงสมรรัตนสิริเชษฐ์ ในรัชกาลที่ ๔
- พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์ ในรัชกาลที่ ๕
พระอนุวงศ์
พระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้า
หมายถึง ฐานันดรศักดิ์ แห่งหลานของพระเจ้าแผ่นดิน ซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาพระอิสริยยศ เป็นพิเศษ ด้วยที่เหตุที่ทรงมีพระมารดาเป็น "เจ้าฟ้า" คือพระโอรสธิดาใน สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยาเทพสุดาวดี และ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์ ในชั้นนี้เรียกว่า "เจ้าฟ้าชั้นตรี" ทรงกรม ศักดินา ๑๕๐๐๐ ไม่ทรงกรม ศักดินา ๖๐๐๐ อาทิ
พระโอรสธิดา ในกรมพระราชวังบวรสถานมงคล
พระโอรสธิดา ในกรมพระราชวังบวรสถานมงคล และ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ทุกพระองค์เมื่อแรกประสูติ มีฐานันดรศักดิ์ที่ "พระเจ้าราชวงศ์เธอ พระองค์เจ้า" ทรงกรมศักดินา ๑๑๐๐๐ ไม่ทรงกรม ศักดินา ๔๐๐๐ ได้แก่
- เจ้าฟ้าวังหน้า เป็นฐานันดรศักดิ์สำหรับเจ้าฟ้าที่พระมหากษัตริย์พระราชทานสถาปนาเป็นกรณีพิเศษ ไม่ได้ทรงรับคำนำพระนามเป็น สมเด็จ คงออกพระนามตามพระยศว่า เจ้าฟ้า ต่อด้วยพระนามเท่านั้น ได้แก่
- พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ เจ้าฟ้าพิกุลทอง กรมขุนศรีสุนทร พระราชธิดาใน สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท กับ พระอัครชายาเธอ เจ้าครอกฟ้าศรีอโนชา ซึ่งทรงเป็นพระราชขนิษฐาใน พระเจ้าบรมราชาธิบดีกาวิละ, พระเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่
- พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ เจ้าฟ้าอิศราพงศ์ พระราชโอรสใน สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพ กับ พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าดาราวดี (พระราชธิดาในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท)
- พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า อาทิ
- พระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า คือ ฐานันดรศักดิ์สำหรับ พระราชโอรสธิดา ใน กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ อาทิ
- พระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ารัชนีแจ่มจรัส กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์
- พระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ารุจาวรฉวี
- พระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ากาญจโนภาสรัศมี กรมหมื่นชาญไชยบวรยศ ฯลฯ
พระโอรสธิดา ในกรมพระราชวังบวรสถานพิมุข
พระโอรสธิดา ในกรมพระราชวังบวรสถานพิมุข ที่ประสูติแต่พระอัครชายา มีฐานันดรศักดิ์ที่ "พระสัมพันธวงศ์ พระองค์เจ้า" ทรงกรมศักดินา ๑๑๐๐๐ ไม่ทรงกรม ศักดินา ๔๐๐๐ ได้แก่
-
- พระสัมพันธวงศ์เธอ กรมหมื่นนราเทเวศร์
- พระสัมพันธวงศ์เธอ กรมหมื่นนเรศร์โยธี
- พระสัมพันธวงศ์เธอ กรมหลวงเสนีบริรักษ์
- พระสัมพันธวงศ์เธอ พระองค์เจ้าชายปฐมวงศ์
- พระสัมพันธวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงจงกล
พระราชนัดดา ในพระมหากษัตริย์
พระราชนัดดา ที่ประสูติแต่สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ พระเจ้าลูกยาเธอ ซึ่งมีฐานันดรศักดิ์ ตามพระมารดา โดยสามารถแบ่งได้เป็น "พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์" และ "พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า" ทรงกรมศักดินา ๑๑๐๐๐ ไม่ทรงกรม ศักดินา ๔๐๐๐ เจ้านายในชั้นนี้จะเรียกว่าพระองค์ชาย พระองค์หญิง ได้แก่
- พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า คือ ฐานันดรศักดิ์สำหรับพระราชนัดดาของพระเจ้าอยู่หัว ซึ่งประสูติแก่พระมารดาที่เป็นพระองค์เจ้า หรือหม่อมเจ้าที่เป็นชายาเอก (สะใภ้หลวง) เช่น
- พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจุมภฏพงษ์บริพัตร กรมหมื่นนครสวรรค์ศักดิพินิต พระโอรสใน สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต กับ หม่อมเจ้าประสงค์สม บริพัตร
- พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ พระโอรสในสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมหลวงลพบุรีราเมศร์ กับพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมเขตมงคล
- พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าพัชรกิติยาภา พระธิดาในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกุมาร กับพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโสมสวลี พระวรราชาทินัดดามาตุ
- พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าทีปังกรรัศมีโชติ พระโอรสในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกุมารร กับ พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ พระวรชายาฯ
- พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาหม่อมเจ้าหลานเธอบางองค์ และหม่อมเจ้าบางพระองค์ ซึ่งได้รับพระราชทานฐานันดรเป็นพระองค์เจ้าเป็นกรณีพิเศษ ได้แก่
- พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า คือ ฐานันดรศักดิ์สำหรับพระราชนัดดาของพระเจ้าอยู่หัว ที่ประสูติเป็นพระโอรสธิดา ในสมเด็จเจ้าฟ้า กับ สามัญชน, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้า (ชั้นลูกหลวง) กับ พระองค์เจ้า และหม่อมเจ้าซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนา โดยพระโอรสธิดาของพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้านั้น จะมีฐานันดรศักดิ์เป็นสามัญชน คือ หม่อมราชวงศ์ และเรียกว่า ท่านพระองค์ชาย ท่านพระองค์หญิง อาทิ
- พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุขุมาภินันท์ พระโอรสในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต กับ หม่อมสมพันธ์ บริพัตร ณ อยุธยา (ราชสกุลเดิม ปาลกะวงศ์ ณ อยุธยา)
- พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวิมลฉัตร พระธิดาในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระกำแพงเพ็ชรอัครโยธิน กับ พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภาวสิทธินฤมล
- พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้านักขัตรมงคล กรมหมื่นจันทบุรีสุรนาถ
หม่อมเจ้า
หม่อมเจ้า (ม.จ.) คือ ฐานันดรศักดิ์ที่รองลงมาจากพระองค์เจ้า เป็นชั้นสกุลยศที่ต่ำที่สุดสำหรับพระบรมวงศานุวงศ์ โดยปกติแล้วฐานันดรนี้จะได้แก่พระโอรสธิด ในเจ้าฟ้ากับสามัญชน, พระโอรสธิดาในพระองค์เจ้า กับสามัญชน และพระโอรสธิดาในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า โดย หม่อมเจ้า ทรงศักดินา ๑๕๐๐ เจ้านายชั้นจะเรียกกันโดยลำลองว่า ท่านชาย ท่านหญิง
ราชนิกุลและสายสัมพันธ์
บุคคลนับเนื่องราชราชสกุล ลำดับรองลงมาจากหม่อมเจ้า แม้มีคำนำหน้านามเป็นพิเศษอยู่ แต่ก็ถือเป็นสามัญชน
- หม่อมราชนิกุล คือ หม่อมราชวงศ์ หรือ หม่อมหลวง ที่รับราชการ มีความดีความชอบ กระทั่งได้รับพระราชทานสถาปนาเป็น เช่น หม่อมอนุวัตรวรพงษ์ ซึ่งมีนามเดิมว่า หม่อมราชวงศ์สิงหนัด ปราโมช
- หม่อมราชวงศ์ (ม.ร.ว.) คือ ฐานันดรศักดิ์ที่รองลงมาจากหม่อมเจ้า เป็นคำนำหน้านามสำหรับโอรสธิดาในหม่อมเจ้า เรียกโดยลำลองว่า คุณหญิง คุณชาย ฐานันดรศักดิ์นี้ บัญญัติขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 4
- หม่อมหลวง (ม.ล.) คือ บุตรธิดาของหม่อมราชวงศ์ เป็นคำนำหน้านามขั้นสุดท้ายของเชื้อพระวงศ์ ในการเรียกโดยลำลอง ให้ใช้คำนำหน้าว่า "คุณ" ฐานันดรศักดิ์นี้ บัญญัติขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5
พระภรรยาของเจ้าชาย
มีทั้งหมด 4 ฐานันดร ได้แก่
- พระวรชายา คือ พระอิสริยศ ของพระภรรยา ในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร ได้แก่
- พระชายา คือพระภรรยาของ เจ้าฟ้า และพระองค์เจ้า ซึ่งเป็นเจ้าหญิงมาตั้งแต่กำเนิด เช่น พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทิพยสัมพันธ์ "พระชายา" ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงชุมพรเขตรอุดมศักดิ์
- ชายา คือพระภรรยาของหม่อมเจ้า ซึ่งมีกำเนิดเป็นเจ้าเหมือนกัน เช่น พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ารำไพประภา "ชายา" ในหม่อมเจ้าธานีเศิกสงัด ชุมพล
- หม่อม คือคำนำหน้านามสำหรับภรรยาที่เป็นหญิงสามัญชนของเจ้าชาย เช่น หม่อมแจ๊กเควลิน จิตรพงศ์ ณ อยุธยา ในหม่อมเจ้ายาใจ จิตรพงศ์ หม่อมกมลา ยุคล ณ อยุธยาในหม่อมเจ้าชาตรีเฉลิม ยุคล หม่อมอัญวิดา ยุคล ณ อยุธยา ในหม่อมเจ้านวพรรษ์ ยุคล
การสถาปนาขึ้นเป็นเจ้าในพระราชวงศ์
มีเจ้านายพระองค์ ที่ประสูติเป็นสามัญชนนอกพระราชวงศ์จักรี แต่ได้รับพระราชทานสถาปนาให้เป็นเจ้าในพระราชวงศ์
เช่น ในรัชกาลที่ ๑ ได้แก่
- หม่อมเรือง (กระทำสัตย์เป็นพี่น้องร่วมสาบานกับสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท เมื่อครั้งกรุงแตก) เป็นเจ้าบำเรอภูธร ต่อมาเลื่อนเป็น กรมขุนสุนทรภูเบศร์
- กรมหมื่นนรินทรพิทักษ์ (พระนามเดิม หม่อมมุก) ทรงเป็นพระสวามีในพระเจ้าน้องนางเธอ พระองค์เจ้าหญิงกุ
- พระองค์เจ้าขุนเณร (พระเชษฐาหรือพระอนุชาร่วมพระบิดากับกรมพระราชวังหลัง กล่าวคือเป็น "ลูกเลี้ยง" ในสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอพระองค์ใหญ่) ได้ทรงรบทัพจับศึกมาก จึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นพระองค์เจ้าขุนเณร
รัชกาลที่ ๒ ทรงสถาปนา สมเด็จพระบรมราชชนนีเป็น กรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ ตามอย่างกรมพระเทพามาตย์ พระบรมราชชนนีแต่โบราณ[1]
รัชกาลที่ ๓ สถาปนาเจ้าคุณจอมมารดาเรียม สมเด็จพระราชชนนีเป็นกรมสมเด็จพระศรีสุลาลัย (สมเด็จพระศรีสุลาลัย)
รัชกาลที่ ๕ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนา
- เจ้าจอมมารดา เจ้าดารารัศมี ณ เชียงใหม่ ขึ้นเป็นพระราชชายาเจ้าดารารัศมี
(นอกจากนี้ยังทรงสถาปนาพระราชปนัดดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่เป็นพระนัดดาในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระจักรพรรดิพงศ์ และสมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข ซึ่งมีพระชาติแรกประสูติเป็นหม่อมราชวงศ์ ให้ดำรงฐานันดรศักดิ์เป็นหม่อมเจ้าหลายพระองค์)
ในสมัยรัชกาลที่ ๖ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนา
- เจ้าคุณจอมมารดาเปี่ยม (พระอัยกี) เป็นสมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา
- พระอินทรานี (ประไพ สุจริตกุล) เป็นพระวรราชชายาเธออินทรศักดิ์ศจี และต่อมาทรงเลื่อนเป็น สมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิ์ศจี พระบรมราชินี ต่อมาทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้ออกพระนามาภิไธยว่า สมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจี พระวรราชชายา
- เจ้าจอมสุวัทนา (เครือแก้ว อภัยวงศ์) เป็น พระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี
ในรัชกาลที่ ๘ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนา หม่อมสังวาลย์ มหิดล ณ อยุธยา ในสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก (พระอิสริยยศในขณะนั้นคือ สมเด็จพระราชบิดา เจ้าฟ้ามหิดลอดุลยเดชฯ) เป็น พระราชชนนีศรีสังวาลย์ ต่อมาพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาทิตย์ทิพย์อาภา ประธานคณะผู้สำเร็จราชการทรงรับพระบรมราชโองการให้สถาปนาขึ้นเป็นสมเด็จพระราชชนนีศรีสังวาลย์ และในรัชกาลปัจจุบันสถาปนาขึ้นเป็นสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี
ในสมัยรัชกาลที่ ๙ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนา
- ม.ร.ว.สิริกิติ์ กิติยากร ขึ้นเป็นสมเด็จพระราชินีสิริกิติ์ (หลังพระราชพิธีบรมราชาภิเษกเป็นสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินี และภายหลังทรงสำเร็จราชการแผ่นดินเป็น สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ
- ม.ล.โสมสวลี กิติยากร ขึ้นเป็นพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโสมสวลี พระวรชายาในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร และภายหลังทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เฉลิมพระนามว่า พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโสมสวลี พระวรราชาทินัดดามาตุ
- นางสาวศรีรัศมิ์ อัครพงศ์ปรีชา หรือหม่อมศรีรัศมิ์ มหิดล ณ อยุธยา หม่อมใน สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร ซึ่งเป็นสามัญชน ขึ้นเป็น พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ พระวรชายาฯ
ดูเพิ่ม
อ้างอิง
- ^ สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินีนี้ในรัชกาลที่ ๑ มิได้ปรากฏว่าทรงสถาปนาพระอิสริยยศแต่ประการใด เพียงแต่ว่าทรงให้เป็นเจ้า เพื่อให้สมกับที่เป็นพระมารดาเจ้าฟ้าเท่านั้น มาถึงรัชกาลที่ ๒ จึงได้ทรงสถาปนาย้อนหลังให้เป็น กรมสมเด็จพระ ตามโบราณราชประเพณี ในรัชกาลที่ ๖ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้ออกพระนามาภิไธยว่า สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี
