ฐานันดรศักดิ์ไทย

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี

ฐานันดรศักดิ์ คือ ระดับชั้นหรือยศของพระบรมวงศานุวงศ์ไทยในสมัยโบราณ เทียบกับคำภาษาอังกฤษคือ Royal Title

เนื้อหา

สมเด็จพระอัครมเหสี พระภรรยาเจ้า และเจ้าจอมพระสนม

ตามโบราณราชประเพณี เมื่อเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาพระอิสริยยศพระภรรยา ให้มีพระอิสริยยศฐานันดรศักดิ์ในพระบรมราชจักรีวงศ์ โดยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดลำดับพระเกียรติยศแห่งสมเด็จพระอัครมเหสี พระภรรยาเจ้า และเจ้าจอมพระสนมดังนี้

สมเด็จพระอัครมเหสี

ในอดีตนั้น สมเด็จพระอัครมเหสี มีพระอิสริยศ คำนำหน้าพระนาม ที่แต่งต่างกัน แล้วแต่รัชสมัย อาทิ สมเด็จกรมหลวงบาทบริจา| ใน สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี, สมเด็จพระนางเธอโสมนัสวัฒนาวดี พระนางนาฎบรมอัครราชเทวี ใน พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นต้น พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงกำหนดเป็น พระชายาหลวงของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ตามที่ปรากฏในประกาศกระแสพระบรมราชโองการ ทรงสถาปนาขึ้น เป็นสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินี ดำรงศักดินา ๑๐๐๐๐๐ โดยมีลำดับพระเกียรติยศดังนี้

พระภรรยาเจ้า

คือลำดับแห่งพระชายาของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ดำรงพระเกียรติยศรองลงมาจากสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินี มีพระเกียรติยศสูงต่ำเป็นลำดับ โดย "สมเด็จพระบรมราชเทวี" เสมอด้วย "สมเด็จพระบรมราชินี" ลำดับพระอิสริยยศฐานันดรศักดิ์ ของ "สมเด็จพระอัครราชเทวี" "พระวรราชเทวี" และ "พระราชเทวี" นั้น เสมอด้วย "สมเด็จเจ้าฟ้า" และ ลำดับพระอิสริยยศฐานันดรศักดิ์ ของ "พระนางเธอ" "พระอรรคชายาเธอ" "พระวรราชชายา" และ "พระราชชายา" นั้น เสมอด้วย "พระองค์เจ้าลูกหลวง" มีลำดับดังนี้

เจ้าจอมพระสนม

พระบรมวงศานุวงศ์

สมเด็จพระบรมวงศ์

หมายถึง ชั้น สมเด็จพระบรมวงศ์ อันทรงมีฐานันดรศักดิ์อันวิเศษ รับพระราชทาน สัปตปฎลเศวตฉัตร มีคำนำหน้าพระนามว่า สมเด็จพระ หรือ กรมสมเด็จพระ ดำรงศักดินา ๑๐๐๐๐๐ มีดังนี้

สมเด็จพระบรมราชชนก

พระราชอิสริยยศของพระบรมราชชนก แห่งพระมหากษัตริย์ โดยมีพระราชอิสริยยศ เสมอด้วย สมเด็จพระบวรราชเจ้า ได้แก่

สมเด็จพระบรมราชชนนี

พระราชอิสริยยศ แห่ง พระบรมราชชนนี ในพระมหากษัตริย์ ในอดีต จะทรงสถาปนาขึ้นเป็น กรมสมเด็จพระเทพามาตย์ กรณีที่มิทรงเคยเป็นสมเด็จพระบรมราชินีในรัชกาลใดๆ จะไม่ออกพระนามว่า พระพันปีหลวง ได้แก่

สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร

พระราชอิสริยยศ แห่ง สมเด็จพระยุพราช ซึ่งจะทรงสืบสันตติวงศ์ในภาคหน้า เริ่มสถาปนาในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้แก่

สมเด็จพระบรมราชกุมารี

พระราชอิสริยยศ แห่ง สมเด็จพระราชธิดา ซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาพระอิสริยยศ และพระอิสริยยศศักดิ์ เป็นกรณีพิเศษ ได้แก่

พระบรมวงศ์

พระราชโอรสธิดาของพระมหากษัตริย์ ที่ประสูติ สมเด็จพระอัครมเหสี และพระภรรยาเจ้า ซึ่งมีนำหน้าพระนามว่า "สมเด็จพระเจ้าลูก (ยา) เธอ เจ้าฟ้า" และ ที่ประสูติแต่ เจ้าจอมมารดา ซึ่งมีคำนำหน้าพระนามว่า "พระเจ้าลูก(ยา)เธอ พระองค์เจ้า"

สมเด็จพระอนุชาธิราช

หมายถึง พระราชอนุชาที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นพระรัชทายาท สนองพระเดชพระคุณ มีพระอิสริยศักดิ์สูงกว่า สมเด็จเจ้าฟ้า ได้แก่

สมเด็จเจ้าฟ้าชั้นพิเศษ

หมายถึง สมเด็จเจ้าฟ้า ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาขึ้นเป็นพิเศษ ศักดินา ๑๐๐๐๐๐ ได้แก่

สมเด็จเจ้าฟ้า

ทั้งนี้ หากเป็น ชั้น "พระเจ้าบรมวงศ์เธอ" "พระเจ้าพี่ยา/พี่นางเธอ" และ "พระเจ้าน้องยา/น้องนางเธอ" หากทรงกรม ศักดินา ๓๐๐๐๐ ไม่ทรงกรม ศักดินา ๑๕๐๐๐ และชั้น "พระเจ้าลูก(ยา)เธอ" หากทรงกรม ศักดินา ๒๐๐๐๐ ไม่ทรงกรม ศักดินา "๑๕๐๐๐" ได้แก่ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมขุนขัตติยกัลยา

พระองค์เจ้า ชั้นลูกหลวง

พระอนุวงศ์

พระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้า

หมายถึง ฐานันดรศักดิ์ แห่งหลานของพระเจ้าแผ่นดิน ซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาพระอิสริยยศ เป็นพิเศษ ด้วยที่เหตุที่ทรงมีพระมารดาเป็น "เจ้าฟ้า" คือพระโอรสธิดาใน สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยาเทพสุดาวดี และ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์ ในชั้นนี้เรียกว่า "เจ้าฟ้าชั้นตรี" ทรงกรม ศักดินา ๑๕๐๐๐ ไม่ทรงกรม ศักดินา ๖๐๐๐ อาทิ

พระโอรสธิดา ในกรมพระราชวังบวรสถานมงคล

พระโอรสธิดา ในกรมพระราชวังบวรสถานมงคล และ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ทุกพระองค์เมื่อแรกประสูติ มีฐานันดรศักดิ์ที่ "พระเจ้าราชวงศ์เธอ พระองค์เจ้า" ทรงกรมศักดินา ๑๑๐๐๐ ไม่ทรงกรม ศักดินา ๔๐๐๐ ได้แก่

พระโอรสธิดา ในกรมพระราชวังบวรสถานพิมุข

พระโอรสธิดา ในกรมพระราชวังบวรสถานพิมุข ที่ประสูติแต่พระอัครชายา มีฐานันดรศักดิ์ที่ "พระสัมพันธวงศ์ พระองค์เจ้า" ทรงกรมศักดินา ๑๑๐๐๐ ไม่ทรงกรม ศักดินา ๔๐๐๐ ได้แก่

    • พระสัมพันธวงศ์เธอ กรมหมื่นนราเทเวศร์
    • พระสัมพันธวงศ์เธอ กรมหมื่นนเรศร์โยธี
    • พระสัมพันธวงศ์เธอ กรมหลวงเสนีบริรักษ์
    • พระสัมพันธวงศ์เธอ พระองค์เจ้าชายปฐมวงศ์
    • พระสัมพันธวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงจงกล

พระราชนัดดา ในพระมหากษัตริย์

พระราชนัดดา ที่ประสูติแต่สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ พระเจ้าลูกยาเธอ ซึ่งมีฐานันดรศักดิ์ ตามพระมารดา โดยสามารถแบ่งได้เป็น "พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์" และ "พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า" ทรงกรมศักดินา ๑๑๐๐๐ ไม่ทรงกรม ศักดินา ๔๐๐๐ เจ้านายในชั้นนี้จะเรียกว่าพระองค์ชาย พระองค์หญิง ได้แก่

หม่อมเจ้า

หม่อมเจ้า (ม.จ.) คือ ฐานันดรศักดิ์ที่รองลงมาจากพระองค์เจ้า เป็นชั้นสกุลยศที่ต่ำที่สุดสำหรับพระบรมวงศานุวงศ์ โดยปกติแล้วฐานันดรนี้จะได้แก่พระโอรสธิด ในเจ้าฟ้ากับสามัญชน, พระโอรสธิดาในพระองค์เจ้า กับสามัญชน และพระโอรสธิดาในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า โดย หม่อมเจ้า ทรงศักดินา ๑๕๐๐ เจ้านายชั้นจะเรียกกันโดยลำลองว่า ท่านชาย ท่านหญิง

ราชนิกุลและสายสัมพันธ์

บุคคลนับเนื่องราชราชสกุล ลำดับรองลงมาจากหม่อมเจ้า แม้มีคำนำหน้านามเป็นพิเศษอยู่ แต่ก็ถือเป็นสามัญชน

  • หม่อมราชนิกุล คือ หม่อมราชวงศ์ หรือ หม่อมหลวง ที่รับราชการ มีความดีความชอบ กระทั่งได้รับพระราชทานสถาปนาเป็น เช่น หม่อมอนุวัตรวรพงษ์ ซึ่งมีนามเดิมว่า หม่อมราชวงศ์สิงหนัด ปราโมช
  • หม่อมราชวงศ์ (ม.ร.ว.) คือ ฐานันดรศักดิ์ที่รองลงมาจากหม่อมเจ้า เป็นคำนำหน้านามสำหรับโอรสธิดาในหม่อมเจ้า เรียกโดยลำลองว่า คุณหญิง คุณชาย ฐานันดรศักดิ์นี้ บัญญัติขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 4
  • หม่อมหลวง (ม.ล.) คือ บุตรธิดาของหม่อมราชวงศ์ เป็นคำนำหน้านามขั้นสุดท้ายของเชื้อพระวงศ์ ในการเรียกโดยลำลอง ให้ใช้คำนำหน้าว่า "คุณ" ฐานันดรศักดิ์นี้ บัญญัติขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5

พระภรรยาของเจ้าชาย

มีทั้งหมด 4 ฐานันดร ได้แก่

การสถาปนาขึ้นเป็นเจ้าในพระราชวงศ์

มีเจ้านายพระองค์ ที่ประสูติเป็นสามัญชนนอกพระราชวงศ์จักรี แต่ได้รับพระราชทานสถาปนาให้เป็นเจ้าในพระราชวงศ์

เช่น ในรัชกาลที่ ๑ ได้แก่

  1. หม่อมเรือง (กระทำสัตย์เป็นพี่น้องร่วมสาบานกับสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท เมื่อครั้งกรุงแตก) เป็นเจ้าบำเรอภูธร ต่อมาเลื่อนเป็น กรมขุนสุนทรภูเบศร์
  2. กรมหมื่นนรินทรพิทักษ์ (พระนามเดิม หม่อมมุก) ทรงเป็นพระสวามีในพระเจ้าน้องนางเธอ พระองค์เจ้าหญิงกุ
  3. พระองค์เจ้าขุนเณร (พระเชษฐาหรือพระอนุชาร่วมพระบิดากับกรมพระราชวังหลัง กล่าวคือเป็น "ลูกเลี้ยง" ในสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอพระองค์ใหญ่) ได้ทรงรบทัพจับศึกมาก จึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นพระองค์เจ้าขุนเณร

รัชกาลที่ ๒ ทรงสถาปนา สมเด็จพระบรมราชชนนีเป็น กรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ ตามอย่างกรมพระเทพามาตย์ พระบรมราชชนนีแต่โบราณ[1]

รัชกาลที่ ๓ สถาปนาเจ้าคุณจอมมารดาเรียม สมเด็จพระราชชนนีเป็นกรมสมเด็จพระศรีสุลาลัย (สมเด็จพระศรีสุลาลัย)

รัชกาลที่ ๕ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนา

  1. เจ้าจอมมารดา เจ้าดารารัศมี ณ เชียงใหม่ ขึ้นเป็นพระราชชายาเจ้าดารารัศมี

(นอกจากนี้ยังทรงสถาปนาพระราชปนัดดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่เป็นพระนัดดาในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระจักรพรรดิพงศ์ และสมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข ซึ่งมีพระชาติแรกประสูติเป็นหม่อมราชวงศ์ ให้ดำรงฐานันดรศักดิ์เป็นหม่อมเจ้าหลายพระองค์)

ในสมัยรัชกาลที่ ๖ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนา

  1. เจ้าคุณจอมมารดาเปี่ยม (พระอัยกี) เป็นสมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา
  2. พระอินทรานี (ประไพ สุจริตกุล) เป็นพระวรราชชายาเธออินทรศักดิ์ศจี และต่อมาทรงเลื่อนเป็น สมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิ์ศจี พระบรมราชินี ต่อมาทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้ออกพระนามาภิไธยว่า สมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจี พระวรราชชายา
  3. เจ้าจอมสุวัทนา (เครือแก้ว อภัยวงศ์) เป็น พระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี

ในรัชกาลที่ ๘ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนา หม่อมสังวาลย์ มหิดล ณ อยุธยา ในสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก (พระอิสริยยศในขณะนั้นคือ สมเด็จพระราชบิดา เจ้าฟ้ามหิดลอดุลยเดชฯ) เป็น พระราชชนนีศรีสังวาลย์ ต่อมาพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาทิตย์ทิพย์อาภา ประธานคณะผู้สำเร็จราชการทรงรับพระบรมราชโองการให้สถาปนาขึ้นเป็นสมเด็จพระราชชนนีศรีสังวาลย์ และในรัชกาลปัจจุบันสถาปนาขึ้นเป็นสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี

ในสมัยรัชกาลที่ ๙ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนา

  1. ม.ร.ว.สิริกิติ์ กิติยากร ขึ้นเป็นสมเด็จพระราชินีสิริกิติ์ (หลังพระราชพิธีบรมราชาภิเษกเป็นสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินี และภายหลังทรงสำเร็จราชการแผ่นดินเป็น สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ
  2. ม.ล.โสมสวลี กิติยากร ขึ้นเป็นพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโสมสวลี พระวรชายาในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร และภายหลังทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เฉลิมพระนามว่า พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโสมสวลี พระวรราชาทินัดดามาตุ
  3. นางสาวศรีรัศมิ์ อัครพงศ์ปรีชา หรือหม่อมศรีรัศมิ์ มหิดล ณ อยุธยา หม่อมใน สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร ซึ่งเป็นสามัญชน ขึ้นเป็น พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ พระวรชายาฯ

ดูเพิ่ม

อ้างอิง

  1. ^ สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินีนี้ในรัชกาลที่ ๑ มิได้ปรากฏว่าทรงสถาปนาพระอิสริยยศแต่ประการใด เพียงแต่ว่าทรงให้เป็นเจ้า เพื่อให้สมกับที่เป็นพระมารดาเจ้าฟ้าเท่านั้น มาถึงรัชกาลที่ ๒ จึงได้ทรงสถาปนาย้อนหลังให้เป็น กรมสมเด็จพระ ตามโบราณราชประเพณี ในรัชกาลที่ ๖ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้ออกพระนามาภิไธยว่า สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี
ดึงข้อมูลจาก "http://th.wikipedia.org/w/index.php?title=ฐานันดรศักดิ์ไทย&oldid=3757975".
เครื่องมือส่วนตัว

สิ่งที่แตกต่าง
การกระทำ
ป้ายบอกทาง
มีส่วนร่วม
พิมพ์/ส่งออก
เครื่องมือ
ภาษาอื่น