ความเด่น (พันธุศาสตร์)

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
แผนภาพพงสาวลีแสดงการถ่ายทอดลักษณะซึ่งเป็นลักษณะเด่น

ความเด่น (อังกฤษ: dominance) เป็นความสัมพันธ์ทางพันธุศาสตร์ระหว่างรูปแบบ (อัลลีล) สองรูปแบบของยีนหนึ่งๆ ซึ่งอัลลีลแบบหนึ่งจะบดบังการแสดงออกของอีกอัลลีลหนึ่ง ส่งผลต่อการแสดงเป็นลักษณะปรากฏ ในกรณีที่ไม่ซับซ้อนซึ่งยีนที่สนใจมีอัลลีลที่เป็นไปได้เพียง 2 แบบ คือ A กับ B จะสามารถเกิดการผสมกันของอัลลีลเป็นลักษณะทางพันธุกรรมหรือจีโนไทป์ได้ 3 แบบ คือ AA, BB และ AB ซึ่งหากพบว่าคนที่มีลักษณะทางพันธุกรรมเป็น AB (เฮเทอโรไซกัส) มีลักษณะปรากฏหรือฟีโนไทป์เหมือนกันกับคนที่เป็น AA (โฮโมไซกัส) และคนที่เป็น BB มีลักษณะปรากฏที่แตกต่างออกไป จะถือว่า อัลลีล A มีลักษณะเด่น (dominate หรือ be dominant to) ต่ออัลลีล B และอัลลีล B ถือว่ามีลักษณะด้อย (be recessive to) ต่ออัลลีล A

หลักการเบื้องต้นกำหนดให้อัลลีลที่เป็นลักษณะเด่นเขียนด้วยอักษรภาษาอังกฤษตัวพิมพ์ใหญ่ และอัลลีลที่เป็นลักษณะด้อยเขียนด้วยอักษรภาษาอังกฤษตัวพิมพ์เล็ก ดังนั้นในกรณีนี้ก็จะต้องใช้ a แทน B ทำให้ A มีลักษณะเด่นต่อ a (และ a มีลักษณะด้อยต่อ A) และลักษณะพันธุกรรมที่เป็น AA กับ Aa จะทำให้มีลักษณะปรากฏที่เหมือนกัน ส่วน aa จะทำให้มีลักษณะปรากฏที่แตกต่างออกไป

พื้นฐาน (ดิพลอยด์ โครโมโซม ยีน โลคัส และอัลลีล)[แก้]

ดิพลอยด์และแฮพลอยด์[แก้]

พืชส่วนใหญ่ เช่นต้นถั่ว และสัตว์ส่วนใหญ่ เช่นแมลงวันผลไม้และมนุษย์ มีโครโมโซมเป็นชุดคู่ เรียกว่าดิพลอยด์ โครโมโซมตัวหนึ่งของแต่ละคู่จะได้รับมาจากพ่อหรือแม่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง ผ่านทางไข่หรืออสุจิ โครโมโซมทั้งสองจะมารวมกันในขั้นตอนการปฏิสนธิ เซลล์ไข่และเซลล์อสุจิแต่ละเซลล์จะมีโครโมโซมเพียงตัวเดียวของแต่ละคู่ของโครโมโซมเท่านั้น เรียกว่าแฮพลอยด์ การสร้างเซลล์สืบพันธุ์ซึ่งเป็นแฮพลอยด์เกิดขึ้นด้วยกระบวนการแบ่งเซลล์แบบไมโอซิส

อย่างไรคือ "เด่น"[แก้]

คำว่า "เด่น" และ "ด้อย" ในที่นี้หมายถึงความสัมพันธ์ระหว่างอัลลีลแต่ละอัลลีลในการทำให้เกิดลักษณะปรากฏของสิ่งมีชีวิตที่เป็นเฮเทอโรไซกัส ซึ่งอัลลีลที่ควบคุมลักษณะที่แสดงออกให้พบถือว่าเป็นอัลลีลเด่น และลักษณะนั้นๆ ถือเป็นลักษณะเด่น ส่วนอัลลีลที่ควบคุมลักษณะที่ไม่ได้แสดงออกให้พบถือว่าเป็นอัลลีลด้อย และลักษณะนั้นๆ ถือเป็นลักษณะด้อย หลักการของความเด่นในสิ่งมีชีวิตที่เป็นเฮเทอโรไซกัสคือลักษณะปรากฏหนึ่งๆ ในสิ่งมีชีวิตที่มียีนนั้นเป็นเฮเทอโรไซกัส เหมือนกันทุกประการกับลักษณะปรากฏนั้นๆ ในสิ่งมีชีวิตที่มียีนนั้นเป็นโฮโมไซกัส

ความเด่นนี้เป็นความสัมพันธ์เชิงพันธุกรรมของอัลลีลแต่ละอัลลีล ซึ่งแสดงออกเป็นลักษณะปรากฏ ไม่เกี่ยวกับว่าลักษณะปรากฏนั้นๆ จะมีลักษณะเช่นไร ไม่เกี่ยวว่าจะเป็น "ปกติ" หรือ "ไม่ปกติ" "เป็นโรค" หรือ "ไม่เป็นโรค" "แข็งแรง" หรือ "อ่อนแอ" "มาก" หรือ "น้อย" แต่อย่างใด

นอกจากนี้ยังควรระวังความสับสนในการใช้คำว่าเด่น โดยต้องแยกให้ออกว่า โลคัสของยีนที่ควบคุมสีของดอกต้นถั่ว อัลลีลที่ทำให้ดอกต้นถั่วมีสีเป็นสีม่วง และ ลักษณะปรากฏซึ่งต้นถั่วมีดอกเป็นสีม่วง นั้น เป็นคนละสิ่งกัน ไม่สามารถกล่าวได้ว่า "ยีนสีม่วงเด่นกว่ายีนสีขาว" หรือ "ดอกสีม่วงเด่นกว่าดอกสีขาว" แต่อาจกล่าวได้ว่า "อัลลีลที่ทำให้ดอกมีสีม่วง เด่นกว่าอัลลีลที่ทำให้ดอกมีสีขาว"