กุสุมา รักษมณี

ศาสตราจารย์ ดร.กุสุมา รักษมณี เป็นนักภาษาและวรรณคดี ที่มีความเชี่ยวชาญทั้งภาษาและวรรณคดีสันสกฤต และภาษาและวรรณคดีไทย เคยสอนอยู่ที่ภาควิชาภาษาตะวันออก คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร วังท่าพระ กรุงเทพฯ อาจารย์กุสุมามีบทบาทอย่างมากในการนำทฤษฎีวรรณคดีสันสกฤตมาอธิบายวรรณคดีไทย

ศ.ดร.กุสุมา เกิดเมื่อวันที่ 14 สิงหาคม พ.ศ. 2487 ปัจจุบันเป็นข้าราชการบำนาญ

การศึกษา

• ชั้นมัธยมศึกษา โรงเรียนราชการุญ กรุงเทพ ฯ
• อักษรศาสตรบัณฑิต และ อักษรศาสตรมหาบัณฑิต (ภาษาไทย) คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
• ปริญญาโท และ ปริญญาเอก (Sanskrit and Indian Studies) มหาวิทยาลัยโตรอนโต (โตรอนโต ประเทศแคนาดา)

การประกาศเกียรติคุณ

ศาสตราจารย์ กุสุมา รักษมณี เป็นอาจารย์ภาษาไทยที่ได้รับการยอมรับว่ามีผลงานโดดเด่น ทางด้านภาษาไทยจำนวนมาก มีผลงานวิจัยทางด้านภาษาและวรรณคดีหลายเล่ม และเคยได้รับรางวัลผลงานวิจัยดีเด่นของมหาวิทยาลัยศิลปากร รางวัลพระเกี้ยวทองคำ รางวัลนิสิตเก่าอักษรศาสตร์จุฬาดีเด่น และได้รับการเชิดชูเกียรติเป็นปูชนียบุคคลด้านภาษาไทย เนื่องใน วันภาษาไทยแห่งชาติ ประจำปีพุทธศักราช 2551

งานกิจกรรมและงานบริหาร

• กรรมการชำระพจนานุกรมราชบัณฑิตยสถาน
• กรรมการบัญญัติศัพท์วรรณกรรม ราชบัณฑิตยสถาน
• ผู้บัญญัติศัพท์ "โลกาภิวัตน์" "บุคคลวัต" ฯลฯ
• กรรมการจัดทำพจนานุกรมศัพท์วรรณคดีไทย ราชบัณฑิตยสถาน
• ประธานคณะกรรมการจัดทำหนังสือสำนวนไทยของกระทรวงศึกษาธิการ
• ประธานคณะกรรมการจัดทำหนังสืออุเทศเรื่อง แนวการอ่านวรรณคดีและวรรณกรรมไทย สำหรับนักเรียนชั้นประถมศึกษา และมัธยมศึกษาของกระทรวงศึกษาธิการ
• ประธานคณะกรรมการจัดทำหนังสือเรียน ชุดวรรณคดีวิจักษ์ ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1-6 ของกระทรวงศึกษาธิการ
• คณะกรรมการตัดสินรางวัลวรรณกรรมสร้างสรรค์ยอดเยี่ยมแห่งอาเซียน (รางวัลซีไรต์) พ.ศ. 2536, 2537, 2540, 2544, 2545, 2547 และ 2548

ผลงาน

งานบรรณาธิการ

• บรรณาธิการและผู้อำนวยการโครงการจัดทำพจนานุกรม Collins ฉบับแปลภาษาไทย ของ บริษัทอมรินทร์พริ้นติ้ง จำกัด
• บรรณาธิการและผู้อำนวยการโครงการจัดทำพจนานุกรม Collins Pocket Idioms Dictionary ฉบับแปลภาษาไทย ของ บริษัท อมรินทร์พริ้นติ้ง จำกัด

งานวิจัย

• “การวิเคราะห์วรรณคดีไทยตามทฤษฎีวรรณคดีสันสกฤต” ทุนสำนักงานคณะกรรมการสภาวิจัยแห่งชาติ
• “คุณค่าทางจริยธรรมในวรรณคดี: ศึกษาจากทรรศนะของพระยาอนุมานราชธน” ทุนสำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ
• “งานช่างของในหลวง” ทุนสำนักวิจัยและพัฒนาของมหาวิทยาลัยศิลปากร
• “แพทยศาสตร์สงเคราะห์: ภูมิปัญญาทางการแพทย์และมรดกวรรณกรรมของชาติ” ทุนกระทรวงศึกษาธิการ
• “แนวคิดเรื่องศักดิ์ศรีและความอับอายในวรรณกรรมไทย” ทุนสำนักวิจัยและพัฒนาของมหาวิทยาลัยศิลปากร

บทความ

• “อาหรับนิทานของพระยาอนุมานราชธน” ใน พรมแดนแห่งความรู้: รวมบทพระราชนิพนธ์และบทความทางวิชาการ (กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2532)
• “จากเจ้าที่ถึงเจ้าจันท์: บทวิเคราะห์วรรณกรรมของมาลา คำจันทร์” ใน ไฟพรางเทียน. (กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์คณาธร, 2535)
• “พลังทางปัญญาในกวีนิพนธ์ของสุจิตต์ วงษ์เทศ” ใน รายงานการวิจัยเรื่อง กวีนิพนธ์ในฐานะพลังทางปัญญาของสังคมร่วมสมัย: ประสบการณ์จากวรรณคดีไทย อังกฤษ อเมริกัน ฝรั่งเศส และเยอรมัน. (กรุงเทพฯ: ศยาม, 2539)

หนังสือ

• นิทานลาวเรื่องนางตันไต (กรุงเทพฯ: มูลนิธิเสฐียรโกเศศ-นาคะประทีป, 2529)
• สีสันวรรณคดี (กรุงเทพฯ: ศยาม, 2534)
• ปากกาขนนก (กรุงเทพฯ: ต้นอ้อ, 2534)
• สีสันวรรณคดี ชุด วรรณทรรศน์เสฐียรโกเศศ (กรุงเทพฯ: ศยาม, 2536) เรียบเรียงจากผลงานวิจัยเรื่อง "คุณค่าทางจริยธรรมในวรรณคดี: ศึกษาจากทรรศนะของพระยาอนุมานราชธน" ทุนสำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ
• สีสันวรรณคดี ชุด นิทานวานบอก (กรุงเทพฯ: ต้นอ้อ, 2536)
• สีสันวรรณคดี ชุด ดั่งรัตนะแห่งโกสินทร์ (กรุงเทพฯ: ศยาม, 2537)
• สีสันวรรณคดี ชุด บทวิจารณ์ชีวิต (กรุงเทพฯ: ดอกหญ้า, 2537, พิมพ์ครั้งที่ 2 พ.ศ. 2543 เป็นหนังสืออ่านนอกเวลา นักเรียนมัธยมศึกษาตอนต้น)
• กุสุมาวรรณนา 1: สันสกฤตวิจารณา (กรุงเทพฯ: แม่คำผาง, 2547)
• กุสุมาวรรณนา 2: เส้นสีลีลาวรรณกรรม (กรุงเทพฯ: แม่คำผาง, 2547)
• กุสุมาวรรณนา 3: ปกรณัมนิทาน (กรุงเทพฯ: แม่คำผาง, 2547)
• กุสุมาวรรณนา 4: วรรณสารวิจัย (กรุงเทพฯ: แม่คำผาง, 2547)
• กุสุมาวรรณนา 5: วรรณนัยวินิจ (กรุงเทพฯ: แม่คำผาง, 2547)
• กุสุมา รักษมณี 60 (กรุงเทพฯ: คณะโบราณคดี, 2547)
• ศักดิ์ศรีและความอับอายในวรรณกรรมไทย (กรุงเทพฯ: แม่คำผาง, 2550)
• 100 ปี ราชการุญ (กรุงเทพฯ: สมาคมราชการุญ, 2550)

ตำรา

• วรรณคดีสันสกฤตฉบับพากย์ไทย (คณะอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร)
• นิทานอุทาหรณ์ในวรรณคดีสันสกฤต (คณะอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร)
• ภาษาสันสกฤตประยุกต์ 1 (คณะอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร)
• “การอ่านวรรณคดี” ใน การอ่าน (มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช, 2534)
• “วิวัฒนาการด้านเนื้อหาและแนวคิดในวรรณคดีไทย” ใน พัฒนาการของวรรณคดีไทย (มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช)
• “ประสบการณ์การวิจัยวรรณกรรม” ใน ประสบการณ์ไทยคดีศึกษา (มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช, 2534)
• “การศึกษาวิเคราะห์วรรณกรรม” ใน สารัตถะและวิทยวิธีทางภาษาไทย (มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช, 2536)
• การวิจัยวรรณคดี (คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร, 2533)
• “การวินิจสาร” ใน ภาษากับการสื่อสาร (คณะอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร, 2540)
• การวิเคราะห์วรรณคดีไทยตามทฤษฎีวรรณคดีสันสกฤต (ภาควิชาภาษาตะวันออก คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร, 2549)