พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี กรมหลวงอดิศรอุดมเดช

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี กรมหลวงอดิศรอุดมเดช
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี กรมหลวงอดิศรอุดมเดช
ข้อมูล วันประสูติ 15 มีนาคม พ.ศ. 2398 วันสิ้นพระชนม์ 16 เมษายน พ.ศ. 2468 พระอิสริยยศ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4 พระบิดา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมารดา เจ้าจอมมารดาจันทร์ หม่อม 12 ท่าน บุตร 37 พระองค์ ราชวงศ์ ราชวงศ์จักรี

ตราประจำพระองค์

พลโท พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี กรมหลวงอดิศรอุดมเดช เมื่อประสูติทรงพระนามว่า พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าชายศุขสวัสดี พระราชโอรสพระองค์ที่ 23 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาจันทร์ เมื่อวันศุกร์ เดือน 4 ขึ้น 9 ค่ำ ปีเถาะสัปตศก จ.ศ. 1217 ตรงกับวันที่ 15 มีนาคม พ.ศ. 2398

ในตอนต้นแผ่นดินรัชกาลที่ 5 เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชดำริที่จะจัดตั้งกรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ขึ้น จึงโปรดเกล้า ฯ ให้ พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี ซึ่งในเวลานั้นทรงเจริญพระชนมายุแล้ว ให้เข้ารับราชการในตำแหน่งคะเด็ตทหารมหาดเล็ก (Cadet- นักเรียนนายร้อย)

พอถึงพ.ศ. 2414 จึงได้ทรงเป็นนายดาบในกองร้อยที่ 5 กรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์

พระรูปฉายเมื่อพระชนมายุ 15 ปี ขณะดำรงพระอิสริยยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี

ปีพุทธศักราช 2416 ได้เลื่อนพระยศเป็นนายร้อยเอกในตำแหน่งผู้บังคับกองร้อยที่ 5 กรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ และในปีนี้เอง พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงสถาปนาตำแหน่งราชองครักษ์ขึ้นเป็นปฐม ซึ่งสมัยนั้นเรียกว่า ราชเอดเดอแกมป์ (Aid-de-Camp) จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี เป็นราชองครักษ์พระองค์แรกก่อนบุคคลอื่น ดังนั้นเมื่อ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินประพาสเมืองต่างประเทศมี มลายู ชวา และอินเดีย พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี ก็ได้โดยเสด็จในหน้าที่ราชองครักษ์ทุกแห่งไป และในปีต่อมา ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้เป็นผู้กำกับแตรวงในกรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์อีกตำแหน่งหนึ่งด้วย

ปีพุทธศักราช 2419 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้สถาปนาเป็นพระองค์เจ้าต่างกรมและให้ออกวัง มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมเดช ครุฑนาม ทรงศักดินา 15000 ตามพระราชกำหนดอย่างพระองค์เจ้าต่างกรมในพระบรมมหาราชวัง แล้วให้ทรงตั้งเจ้ากรมเป็นหมื่นอดิศรอุดมเดช ถือศักดินา 600 ปลัดกรมเป็นหมื่นภูเบศรบริรักษ์ ถือศักดินา 400 และสมุห์บาญชีเป็นหมื่นประจักษ์พลขันธ์ ถือศักดินา 300 โดยในการออกวังให้ทรงย้ายจากพระตำหนักสวนกุหลาบในบริเวณพระบรมมหาราชวังและโปรดเกล้า ฯ ให้สร้างวังท้ายวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามพระราชทาน แล้วเสด็จพระราชดำเนินพระราชทานพระสุพรรณบัฏที่วังตามประเพณีซึ่งใช้อยู่ในเวลานั้น

ปีพุทธศักราช 2430 ได้ทรงเป็นผู้แทนผู้บังคับการทหารล้อมวัง ซึ่งปัจจุบันคือกรมทหารราบที่ 11 รักษาพระองค์

ปีพุทธศักราช 2431 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้เป็นนายพันเอกผู้บังคับการทหารราบในกรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ จนได้เลื่อนเป็นนายพลตรี

ปีพุทธศักราช 2433 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้มาว่าการในหน้าที่ปลัดทหารบกใหญ่

ปีพุทธศักราช 2435 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้เป็นผู้บังคับการกรมทหารหน้า ซึ่งปัจจุบันคือกรมทหารราบที่ 4

ปีพุทธศักราช 2455 ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ พลตรี พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี กรมหมื่นอดิศรอุดมเดช เป็นผู้บัญชาการกองพลทหารบกที่ 10

ปีพุทธศักราช 2456 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ย้ายมาเป็นผู้บัญชาการกองพลทหารบกที่ 4 และในปีนี้เอง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ เลื่อนพระอิสริยยศเป็นกรมหลวง มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช ครุฑนาม ทรงศักดินา 15000 ตามพระราชกำหนดอย่างพระองค์เจ้าต่างกรมในพระบรมมหาราชวัง แล้วให้ทรงเลื่อนเจ้ากรมเป็นหลวงอดิศรอุดมเดช ถือศักดินา 800 ปลัดกรมเป็นขุนภูเบศร์บริรักษ์ ถือศักดินา 600 สมุห์บาญชีคงเป็นหมื่นประจักษ์พลขันธ์ ถือศักดินา 400 แล้วทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ย้ายมาเป็นผู้บัญชาการกรมพระคชบาล

ปีพุทธศักราช 2460 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ย้ายมาเป็นจเรสัตว์พาหนะทหารบกและการทหารม้า และดำรงตำแหน่งนี้จนตลอดพระชนมายุ และในปีนี้ได้ทรงดำรงตำแหน่งนายทหารพิเศษประจำกรมทหารราบที่ 11 รักษาพระองค์

ปีพุทธศักราช 2462 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้เป็นนายพลโท

ปีพุทธศักราช 2463 มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้า ฯ ให้เป็นนายทหารพิเศษประจำกรมทหารบกม้ากรุงเทพ ฯ รักษาพระองค์ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว

นอกจากการรับราชการทหารอันเป็นหน้าที่เฉพาะแล้ว พลโท พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี กรมหลวงอดิศรอุดมเดช ยังเคยทรงทำหน้าที่พิเศษถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คือ เป็นช่างถ่ายรูป ผู้บัญชาการมหาดเล็กตั้งเครื่อง เป็นต้น

ในตอนปลายพระชนมายุ พลโท พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี กรมหลวงอดิศรอุดมเดช มีพระอาการประชวรพระปัปผาสะ ครั้นถึง ณ วันที่ 16 เมษายน พุทธศักราช 2468 เวลา 7 นาฬิกา 20 นาที หลังเที่ยง ก็สิ้นพระชนม์โดยสุขภาพ แวดล้อมด้วยพระโอรส พระธิดา ชายา และพระประยูรญาติอันสนิท เป็นที่เศร้าโศกสลดเสียดายแก่ผู้ใกล้ชิดพระองค์ทั่วกัน สิริพระชันษาได้ 69 ปี 1 เดือน 13 วัน ทรงเป็นต้นราชสกุลศุขสวัสดิ

พระโอรสและพระธิดา

พลโท พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี กรมหลวงอดิศรอุดมเดช มีพระโอรสและพระธิดา รวมทั้งสิ้น 37 พระองค์ ดังนี้ (แสดงข้อมูลเรียงลำดับตามวันประสูติ ตามด้วยนามหม่อมมารดา และต่อท้ายด้วยพระนามชายา/นามหม่อม/พระนามสวามี)

• หม่อมเจ้าชายอนุชาติ (28 เมษายน 2415 - 25 พฤษภาคม 2471) (ที่ 1 ในหม่อมขาบ) ชายา/หม่อม: หม่อมเจ้าหญิงรำไพเยาวยุพา เกษมศรี, หม่อมละม่อม, หม่อมฮวย, หม่อมละมัย, หม่อมเทียบ, หม่อมแจ๋ว

• พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงมนัศสวาสดิ์ (19 พฤศจิกายน 2419 - 9 พฤศจิกายน 2495) (ที่ 1 ในหม่อมชุ่ม) เมื่อประสูติทรงเป็นหม่อมเจ้า พ.ศ. 2472 ในรัชกาลที่ 7 ทรงได้รับการสถาปนาเป็น พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า

• หม่อมเจ้าหญิงสอาดศรี (พ.ศ. 2421 - 21 กุมภาพันธ์ 2438) (ที่ 2 ในหม่อมขาบ)

• หม่อมเจ้าหญิงด้วง (พ.ศ. 2422 -)

• พลเอก พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าชายอลงกฎ กรมหมื่นอดิศรอุดมศักดิ์ (24 ตุลาคม 2423 - 19 ธันวาคม 2495) (ที่ 3 ในหม่อมขาบ) เมื่อประสูติทรงเป็นหม่อมเจ้า พ.ศ. 2473 ในรัชกาลที่ 7 ทรงได้รับการสถาปนาเป็นพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า ในรัฃกาลที่ 9 ทรงได้รับการเฉลิมพระยศเป็นพระองค์เจ้าต่างกรม พระนาม "กรมหมื่นอดิศรอุดมศักดิ์" หม่อม: ท่านผู้หญิงชุบ ศุขสวัสดิ ณ อยุธยา (หม่อมหลวงชุบ สนิทวงศ์)

• หม่อมเจ้าชายถูกถวิล (29 มกราคม 2431 - 8 เมษายน 2472) (ที่ 1 ในหม่อมสุ่น) หม่อม: หม่อมเลื่อน, หม่อมเหรียญ

• หม่อมเจ้าหญิงศรีสุคนธ์ (14 มิถุนายน 2431 - 19 มกราคม 2506) (ที่ 1 ใน ม.ร.ว. เพี้ยน คเนจร)
• หม่อมเจ้าชายอภิลักษณ์ (พ.ศ. 2432 - 23 สิงหาคม 2446) (ที่ 1 ในหม่อมนวล)

• หม่อมเจ้าชายทินทัต (10 กรกฎาคม 2433 - 27 พฤศจิกายน 2463) (ที่ 1 ในหม่อมแช่ม) หม่อม: หม่อมผิว

• หม่อมเจ้าชายพุฒิสวัสดิ์ (24 กันยายน 2433 - พ.ศ. 2506) (ที่ 1 ในหม่อมเอียด) ชายา/หม่อม: หม่อมเจ้าหญิงแจ่มจำรัส กาญจนวิชัย, หม่อมกุหลาบ

• หม่อมเจ้าชายไม่ปรากฏพระนาม (7 กุมภาพันธ์ 2434 - 29 เมษายน 2436)

• หม่อมเจ้าหญิงรัตจันทร์ (5 ตุลาคม 2434 - 24 ธันวาคม 2509) (ที่ 2 ในหม่อมแช่ม)

• หม่อมเจ้าหญิงไม่ปรากฏพระนาม (8 มีนาคม 2435 - 14 ธันวาคม 2436)

• หม่อมเจ้าชายจัตุรัส (20 ธันวาคม 2435 - 18 ตุลาคม 2518) (ที่ 2 ในหม่อมนวล)...ชายา คือ หม่อมอารีย์ อิศรางกูร ณ อยุธยา

• หม่อมเจ้าชายประพัฒพงษ์ (พ.ศ. 2436 - 14 มีนาคม 2449)

• หม่อมเจ้าชายสืบศุขสวัสดิ์ (28 ธันวาคม 2437 - 19 มิถุนายน 2523) (ที่ 2 ในหม่อมสุ่น) ชายา/หม่อม: หม่อมเจ้าหญิงอุทัยพงศ์ เกษมศรี, หม่อมเจ้าหญิงวิไลวรรณ เกษมศรี, หม่อมเยื้อน, หม่อมสงบ

• หม่อมเจ้าชายดำเล็ก ()

• หม่อมเจ้าหญิงอุบลเกษร (23 พฤศจิกายน 2438 - พ.ศ. 2506) (ที่ 2 ใน ม.ร.ว. เพี้ยน คเนจร) สวามี: หม่อมเจ้าชายมงคลอุดม ชยางกูร
  • หม่อมราชวงศ์ไชยสุข ชยางกูร
  • พันโท หม่อมราชวงศ์ธงชัย ชยางกูร
  • หม่อมราชวงศ์ไชยมงคล ชยางกูร

• หม่อมเจ้าชายธัญญลักษณ์ (15 มีนาคม 2439 - 31 มีนาคม 2519) (ที่ 1 ในหม่อมเขียน) ชายา: หม่อมเจ้าหญิงรัชมาลินี ดิศกุล

• หม่อมเจ้าหญิงสอาดองค์ ( - พ.ศ. 2457)

• หม่อมเจ้าหญิงแป๋ว (- พ.ศ. 2443)

• หม่อมเจ้าดวง (ไม่ปรากฏว่าเป็นชายหรือหญิง) (- พระราชทานเพลิงศพ พ.ศ. 2443)

• หม่อมเจ้าหญิงแต๋ว (- 14 มกราคม 2451)

• หม่อมเจ้าชายนิด (- พระราชทานเพลิงศพ 17 ตุลาคม 2452)

• หม่อมเจ้าชายวงศ์อดิศร (4 ตุลาคม 2442 - พ.ศ. 2506) (ที่ 3 ในหม่อมสุ่น) หม่อม: หม่อมนพรัตน์ (ถม)

• หม่อมเจ้าหญิงภาธรมณี (24 กันยายน 2444 - 30 มิถุนายน 2533) (ที่ 3 ใน ม.ร.ว. เพี้ยน คเนจร)

• หม่อมเจ้าชายแป๊ะ (21 มกราคม 2446 -)

• หม่อมเจ้าชายกิติเดชขจร (4 เมษายน 2446 - 1 มีนาคม 2518) (ที่ 4 ในหม่อมสุ่น) หม่อม: หม่อมจอน, หม่อมสมบุญ เมระยาภรณ์, หม่อมแส, หม่อมวิไล, หม่อมสมจิต, หม่อมบัวเงิน, หม่อมเทียมตา, หม่อมประยงค์ ทองแท้, หม่อมบัวเขียว

• หม่อมเจ้าชายวรศักดิเดชอุดม (22 มิถุนายน 2447 - 10 กุมภาพันธ์ 2524) (ที่ 2 ในหม่อมเขียน) หม่อม: หม่อมราชวงศ์หญิงสดถิ์ศรี สวัสดิกุล, หม่อมพัฒนา คงสวัสดิ์

• หม่อมเจ้าชายประสมสวัสดิ์ (23 มีนาคม 2450 - 17 กุมภาพันธ์ 2529) (ที่ 3 ในหม่อมเขียน) ชายา/หม่อม: หม่อมเจ้าหญิงกาญจนฉัตร ฉัตรชัย, หม่อมมาลินี สีบุญเรือง

• หม่อมเจ้าชายพันธ์อดิศร (23 ธันวาคม 2452 - 21 เมษายน 2529) (ที่ 2 ในหม่อมเอียด) หม่อม: หม่อมถนอม, หม่อมสมัคร, หม่อมสังเวียน, หม่อมสมบัติ, หม่อมยุพดี ตันหยง, หม่อมอูจานี, หม่อมตุ๊
• หม่อมเจ้าชายมานิตสวัสดิ์ (พ.ศ. 2452 - 26 มกราคม 2500) (หม่อมเปล่ง) หม่อม: หม่อมเล็ก นิตย์เจริญ

• หม่อมเจ้าชายประสพสุข (20 พฤศจิกายน 2454 - 12 สิงหาคม 2528) (หม่อมเจริญ) ชายา: หม่อมเจ้าหญิงกฤษณาพักตรพิมล ดิศกุล

• หม่อมเจ้าหญิงเล็ก

• หม่อมเจ้าหญิง ไม่ปรากฏพระนาม

• หม่อมเจ้าหญิง ไม่ปรากฏพระนาม

• หม่อมเจ้าชายอดิศรานุวงศ์ (1 พฤศจิกายน 2457 - 17 มกราคม 2540) (หม่อมตี่) หม่อม: หม่อมทองลิ อิศรเสนา ณ อยุธยา

เครื่องราชอิสริยาภรณ์

• เครื่องขัตติยราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติคุณรุ่งเรืองยิ่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ (ม.จ.ก.)
• เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นโบราณมงคลนพรัตนราชวราภรณ์ (น.ร.)
• เครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า ชั้นที่ 1 ปฐมจุลจอมเกล้า (ป.จ.)
• เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 4 ชั้นที่ 2 (ม.ป.ร.2)
• เหรียญจักรพรรดิมาลา (ร.จ.พ.)

อ้างอิง

• กัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์, สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้า. มหามกุฎราชสันตติวงศ์ พระนามพระราชโอรสธิดา พระราชนัดดา. กรุงเทพมหานคร : อมรินทร์พริ้นติ้ง-แอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน) , 2547.
• หอพระสมุดวชิรญาณ. จดหมายเหตุเสด็จประพาสต่างประเทศ ในรัชกาลที่ 5 เสด็จเมืองสิงคโปร์ แลเมืองปัตตาเวียครั้งแรก แลเสด็จประพาสอินเดีย. ฉบับพิมพ์ครั้งที่ 2. พระนคร : โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, 2468. (เจ้าภาพพิมพ์ในงานพระศพ พลโท พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช).
• Jeffy Finestone. 2542. สมุดพระรูป พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชนัดดาใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ปรียนันทนา รังสิต, ม.ร.ว. โลมาโฮลดิ้ง

แหล่งข้อมุลอื่น

• เว็บไชต์ประวัติกรมราชองครักษ์
• เว็บไซต์ประวัติศูนย์การทหารม้า

สมัยก่อนหน้า		พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี กรมหลวงอดิศรอุดมเดช		สมัยถัดไป
พิชิตปรีชากร (กรมหลวง)		พระนามกรมพระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น 4 อดิศรอุดมเดช (กรมหลวง)		ภูธเรศธำรงศักดิ์ (กรมหมื่น)